मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

२४ ] प्रथमाध्याये तृतीयपादः ५४३
एकैकस्य द्वे द्वे (अपशब्दोदाहरणे दर्शयति-सूत्रइति। जनिशब्दः, षष्ठीसमासश्च द्वावपशब्दौ
जनिशब्दस्य तावद१) पशब्दत्वमुपपादयति-जनीति। लक्षणेनाननुगतत्वाज्जनिशब्देन
धातुरेव निर्दिश्यत इत्यर्थः। धातुकर्तृ प्रकृतेश्चापादानसञ्ज्ञानभ्युपगमान्न धातुरत्र विवक्षित .
इत्याह-न चेति। यस्य तु जन्माख्यस्य व्यापारस्य जनिशब्दार्थत्वेन विवक्षितस्य कर्तुं-
र्घटादेः प्रकृतेर्मृत्पिण्डादेरपादानसञ्ज्ञेष्यते, तस्य जायमानसम्बन्धिनो जन्माख्यस्यार्थस्य
जनिशब्दो न वाचक इत्याह-जायमानस्येति। व्यधिकरणे षष्ठ्यौ।
नन्वेवमपि धातौ साधुत्वान्नापशब्दतेत्याशङ्क्याह-तेनेति। क्वचित्साधोरप्यर्थान्तरं
प्रत्यसाधुत्वादपशब्दत्वं भवतीत्याशयः। षष्ठीसमासस्यापशब्दत्वमुपपादयति-तथेति।
(अकस्य निन्दकहिंसकइत्यादौ तच्छीलाद्यर्थवुञ्प्रत्ययादेशत्वेनानेकार्थत्वात्तद्योगे कर्त्रर्थ-
षष्ठ्याः प्राप्तेस्तद्योगे एव समासनिषेधार्थम्। आद्यं तृजकाभ्यां कर्त्तरीति सूत्रम्। न तु
तृज्योगे कर्त्रर्थषष्ठीसमासनिषेधार्थमिदं सूत्रम्। तृचः कर्त्तर्येव विधानात्तद्योगे कर्तुरनभिहि-
तत्वाभावेन कर्त्रर्थषष्ठ्याः प्राप्त्यभावात् प्राप्तिपूर्वकत्वाच्च निषेधस्य। अतः तृजग्रहणम्
उत्तरसूत्रेऽनुवृत्त्यर्थमेव कृतम्। नात्र तस्य प्रयोजनम्। अकस्य तूभयत्रोपयोगः। तामुत्तरसूत्रे
तृजकयोरनुवृत्तिं वक्तुमाद्यसूत्रं वार्तिकपठितमित्यर्थः२)। कर्त्तर्येव तृग्विधेस्तत्प्रयोगे कर्तृ-
षष्ठ्यभावादकस्य निन्दहिंसक्लिशखादादिधातुविहिततच्छीलादिवाचिवुञ्प्रत्ययादेशत्वेनाने-
कार्थत्वात्तद्योगे कर्तृवाचिन्याः षष्ठ्याः समासनिषेधार्थमाद्यसूत्रमुत्तरसूत्रे तृजकाभ्यामित्य-
स्यानुवृत्तिप्रतिपादनार्थंपठितम्। कर्तृवाचिभ्यां तृजकाभ्यां योगे कर्त्तरि चेति सूत्रे
षष्ठीसमासनिषेधादपशब्दतेत्यर्थः। तृच्प्रत्यययोगनिमित्तनिषिद्धं षष्ठीसमासमुदाहृत्य, अक-
प्रत्यययोगनिमित्तनिषिद्धमुदाहरति-एवमिति।
वार्त्तिककृतोऽप्यकप्रत्यययोगनिमित्तनिषिद्धषष्ठीसमासापशब्दोदाहरणम् तावदाह-
तथेति। हलन्ताच्चेति सूत्रेणेकसमीपाद्धलः परो झलादिः सन् किद्भवतीत्युक्ते दम्भेः सनि
कृते दम्भ इट् चेति कित्ति सत्यपि नकारेण व्यवधानात् दम्भिधातुसम्बन्धिनो हलो
झकारस्य इक्सामीप्याभावात् तत्परस्य झलादेरपि सन्ः कित्त्वासिद्धौ३ गुणापत्तेर्धिप्सतीति-
रूपं न सिद्धयेदित्याशङ्क्य हल्ग्रहणस्य जातिवाचकत्वादम्भेर्धातोः परस्य झलादेः सनः-
कित्त्वं सिद्धमित्युक्तम्। (अत्र जातिवाचकपदेकऽप्रत्ययान्तस्य षष्ठीसमासोऽपशब्दः४)।
तस्यैवापशब्दान्तरमुदाहरति-तथेति। अइउणिति प्रत्याहारसूत्रगतेन णकारानुबन्ध-
केनाकारेण धात्वादिगतस्याकारस्य णकारानुबन्धरहितत्वाद्वहणं न प्राप्नोतीति शङ्कित्वा,
भेदाभावाद्धात्वादिष्वस्यापि ग्रहणं सिद्धमिति, परमतेन परिहारमुक्त्वा तन्निराकरणार्थम्-
१. अयं पा० २ पु० ना० ।
२. अयं पा० २ पु० ना० ।
३. अनिदितां हलउपधायाः क्ङितीत्युक्ते नलोपो न सिद्ध्यतीत्यर्थः। नलोपासिद्धे।
४. अयं पा० २ पु० ना० ।