मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

४५६ मीमांसादर्शनम् [ सू०
यदितिहासपुराणानि, यत्कल्पान्' इति तज्जप्यमानत्वेन विधानादार्षत्वमेव
विज्ञायते । पुरुषकृतानां जपनिमित्तधर्महेतुत्वेन नित्यविधिविषयत्वासम्भवात् ।
अरुणपराशरशाखाब्राह्मणस्य च कल्परूपत्वात्सर्वयाज्ञिकैश्च स्वशाखाधीतव्यति-
रिक्तकल्पसूत्रकारोपन्यस्तपक्षतुल्यबलत्वाध्यवसानात्कल्पजमन्त्राणां चेतरसमाम्ना-
याधीतवत्क्रतुविनियोगाश्रयणात् तुल्यत्वम् ।
आर्षेयवचनं नित्यपर्यायत्वेन गम्यते ।
आर्षेयत्वप्रसिद्धिश्च कल्पसूत्रेष्ववस्थिता ॥ ५२२
उक्तेऽर्थे सूत्रकारवचनम्
लाटद्राह्मायणसूत्रकाराभ्यामपि च दृढकल्पप्रामाण्यापेक्षयेदं माशकमपेक्ष्य
'तत्प्रत्यक्षविहितं चाऽऽर्षंकल्पेन तत्रानुमानं न विद्यते' इति ब्राह्मणविहितादप्यार्ष-
कल्पविहितगरीयस्त्वमङ्गीकृत्योक्तम् ।
उक्तार्थदार्थ्याय कात्यायनवचनोपन्यासः
कात्यायनेन च कृतासामविशेषलक्षणसूत्रप्रणयनप्रक्रमेऽभिहितं यज्ञविषय-
ब्राह्मणगतस्तोत्रविधिवाक्यशेषे यथा 'माशकमुपलक्षणं तत्प्रामाण्यात्करिष्यते,
न तन्निरपेक्षशुद्धब्राह्मणप्रामाण्यादि'ति । तथा च प्रायणीयाग्निष्टोमसाम्नि
यज्ञायज्ञीयेन सह वैकल्पिकं जराबोधीयमग्निष्टोमसाम कार्यमिति पञ्चविंश-
ब्राह्मणेऽभिहितमपि, माशकानुवृत्त्या कात्यायनेनाऽऽर्भवोयगायत्रतृतीयत्वेन
जरासादिति लक्षितम्। आर्भवगीयगायत्रीगतगायत्रानन्तरसाम्नो हि तेन समिति
संज्ञा कृता । तस्माच्च परत्वेन पदैकदेशप्रयोगेण जराबोधीयमुक्तं ठेशब्देन च
ज्योतिष्टोमकाग्निष्टोमसामसंज्ञाभूतेन यज्ञायज्ञीयमेवाग्निष्टोमसामत्वेन नियतम् ।
यदि च कल्पाद् ब्राह्मणमतिरिक्तं कात्यायनोऽमंस्यत, ततः प्रत्यक्षब्राह्मणदृष्टं
विकल्पमेवावक्ष्यत् ।
बहुवेदगतन्यायविवेकज्ञो यदब्रवीत् ।
कात्यायनो न तद्वाच्यमन्याय्यमिति मादृशैः ॥ ५२३
आचार्यवचनानां च प्रामाण्यं श्रूयते श्रुतौ ।
अङ्गानां च प्रणेतार आचार्या ऋषयो मताः ॥ ५२४
यथा च सर्वशाखानां संवादात्तुल्यकल्पता ।
तथैव कल्पसूत्राणामिति प्रामाण्यतुल्यता ॥ ५२५
यान्यप्यप्रत्ययितपुरुषवचनानि प्रमाणान्तरसङ्गतार्थानि भवन्ति, तान्यपि
सत्यत्वेनावधार्यन्ते, किमङ्ग पुनः सत्यवाचां वचनानि ?
सत्यवाचां च वाक्यानि वैदिकैः सङ्गतानि च ।
ज्ञातसत्यानि तान्येवं कोऽन्यथा कल्पयिष्यति ॥ ५२६