मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

४५४ मीमांसादर्शनम् [ सू०
ते कल्पा लक्षणार्थानि सूत्राणीति प्रचक्षते ।
कल्पनाद्धि प्रयोगाणां कल्पोऽनुष्ठानसाधनम् ॥ ५०४
सूत्रं तु सूचनात्तेषां स्वयं कल्पप्रयोजकम् ।
कल्पाः पठितसिद्धा हि प्रयोगाणां प्रतिक्रतु ॥ ५०५
बौधायनीय-वाराह-माशकादिप्रबन्धवत् ।
स्वसंज्ञापरिभाषाभिर्युत्सर्गपवादनम् ॥ ५०६
हेतुदृष्टान्तवत्सूत्रं तल्लक्ष्यव्यापि लक्षणम् ।
आश्वलायनकं सूत्रं¹ वैजवापिकृतं तथा ॥ ५०७
द्राह्मायणीयलाटीयकात्यायनकृतानि च ।
तत्र सकलप्रत्यक्षवेदप्रतिपाद्यक्रतूपयोगोपनिबन्धनादन्तर्हितविप्रकीर्णानुमेय-
प्रायश्रुतिमूलस्मृतिबन्धनेभ्यो महानेव कल्पसूत्राणां विशेषोऽस्तीति, न तत्
तद्गतन्यायं व्यवस्थाप्य प्रामाण्यानि विज्ञायन्ते ।
अप्रामाण्यं स्मृतीनां च यदशब्दतयोदितम् ।
पूर्वपक्षे न तद्वक्तुं कल्पसूत्रेषु शक्यते ॥ ५०८
प्रत्यक्षवेदशब्दत्वात्तदुक्ता नापशब्दता ।
न ह्यत्यन्तानृतं वक्तुं शक्यते पूर्वपक्षिणा ॥ ५०९
स्मृत्यधिकरणे चाप्रमाणत्वं मूलानुपपत्त्या पूर्वपक्षेऽभिधाय, सिद्धान्तेऽनुमि-
तश्रुतिमूलत्वेन प्रामाण्यं स्थापितम् । एतानि च न तत्रोदाहृतानि, पूर्वपक्षहेत्वसं-
भवात् । न चैषामिह प्रामाण्यप्रतिपादनम्² । अतिरिक्तप्रामाण्यापवादप्रतिपादार्ह-
त्वादधिकरणस्य ।
यद्वा भवतु नामैषां तस्मिन्नपि विचारणा ।
तेषां चात्रापि सर्वेषामिति प्रामाण्यवारणा ॥ ५१०
यदि धर्मं प्रति स्मृतीनां प्रामाण्यमभ्युपगम्यते । तथा सति ।
तासामपि हि वेदत्वे तैर्वा तुल्यप्रमाणता ।
स्वातन्त्र्याच्छक्यते वक्तुं न तु मूलानुमानतः ॥ ५११
यद्वा प्रयोगशास्त्रत्वमङ्गानामभिधीयते ।
वेदत्वं वा षडङ्गेऽपि वेदत्वस्मृतिरस्ति हि ॥ ५१२
'मन्त्रब्राह्मणयोर्वेद इति नामधेयम्, षडङ्गमेके' इत्याङ्गान्यपि वेदशब्दवा-
च्यानि स्मर्यन्ते ।
तस्मात्तान्यपि वेदा³ वा प्रमाणानि स्वतोऽथ वा ।
प्रतिभान्तीति कर्तव्यमन्यथा प्रतिपादनम् ॥ ५१३
१. वैजावापि पु० पा० । २. क प्रामाण्याप्रति । ३. क. वेदो ।