मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

३१ ] प्रथमाध्याये द्वितीय पादः १८५
सर्जन्ततया पूर्वनिपातस्मरणात् आनर्थक्यमित्यादयो दोषा यथायोगं योजनीयाः,
तेनैतद्दोषभयादस्तु तत्र क्रमनियमः मन्त्राणां तु क्रमनियमाभावेऽपि अर्थवत्त्वादि-
सम्भवादनर्थकः त्वत्पक्षे क्रमनियम इति भावः ।
मन्त्राणामविवक्षितार्थहेत्वन्तरमाह--बुद्धेति । सूत्रं व्याचष्टे - बुद्धे खल्व-
पीति । पाठादिति । विचारपर्यन्तादित्यर्थः, एवेत्यध्वर्युप्रैषं व्यावर्तयति, विदुषा
एवार्त्विज्याधिकारादग्नीध्राप्यात्मीयाः पदार्थाः प्रागेवानुष्ठानादवगन्तव्या इति
भावः, भवतु बुद्धेऽर्थे प्रैषात्मकशास्त्रप्रवृत्तिः, तथापि किमित्याशङ्क्य पिष्टपेषण-
न्यायेनाबुद्धबोधकत्वासम्भवात् आनर्थक्यप्रसङ्ग इत्यत आह-बुद्ध इति । यदि
त्वदृष्टफलकोच्चारणार्थो मन्त्रस्तदा न कश्चिद्दोष इत्याह-अथेति । बुद्धेऽस्तिपुन-
र्वचनप्रयोजनमिति शङ्कते- नन्विति । पूर्वपदार्थानुष्ठानसमाप्तावुत्तरपदार्थस्मर-
णस्य स्मर्यमाणब्राह्मणसामर्थ्यादेव सिद्धे स्मृतिहेतुसंस्कारविशेषानपेक्षत्वेन मन्त्रो-
च्चारणवैयर्थ्यात् पुनर्वचनाज्जायमानसंस्कारोऽपूर्वरूप आश्रयणीय यथा च
पूर्वपक्षापत्तिरिति, परिहरति--एवमिति ।
नन्वदृष्टरूपोऽपि संस्कारोऽर्थप्रत्यायनात् भविष्यति, ततश्च मन्त्रस्य दृष्टार्थ-
त्वात् पूर्वपक्षानापत्तिरत आह-वचनमिति । प्रत्यायनम् अबुद्धबोधनमित्यर्थः
निष्पादितक्रिये कर्मणि विशेषानाधायकत्वेन साधनानुपादाने दृष्टान्तमाह--
यथेति ।
मन्त्रानर्थक्ये हेत्वन्तरमाह - अविद्यमानेति ।
ननु जगतो विचित्रत्वेनैवंविधस्यापि सम्भवात् कथमविद्यमानवचनतेत्याशङ्क्य
व्याचष्टे - यज्ञ इति । अस्ति यज्ञसाधनभूत इत्यनुषङ्गः कर्म तत्सम्बन्धि वा
मन्त्रैः प्रकाशयितव्यम्, न चायं मन्त्रप्रतिपाद्योऽर्थस्तथेत्यर्थः, कथमतथात्वमित्या-
शङ्क्य मन्त्रोदाहरणपूर्वकमाह - यथेति । "त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो
देवो मर्त्यां आविवेश" इति मन्त्रशेषः, ननु यद्यपि सोऽर्थः कर्मसाधनभूतो नास्ति
तथापि किं तत्राह तत्रेति । अदृष्टार्थत्वे तु नानर्थक्यमित्याह-उच्चारणार्थ इति ।
मा मा हिंसीः, मा मा संताप्तम् इत्यत्र चाचेतनेऽप्राप्तयोरपि हिंसासन्तापयोः
निषेधानर्थक्याददृष्टार्थतैव युक्तेति, केचिदिति बहुवचननिर्वाहायोदाहरति-
तथेति ।
इतश्चाविवक्षितार्था मन्त्रा इत्याह - अचेतन इति । सूत्रं व्याचष्टे - अचेतने
खल्विति । कोऽसावर्थः कथं वा तमचेतने बध्नाति मन्त्रोऽत आह-अभिधानेति ।
ओषधि प्रतिपादयेयुरित्यनेन सम्बोधनं प्रैषणं चार्थशब्देनाभिसंहितमोषधि-
विषयत्वं चार्थस्य बन्धनशब्दार्थ इति दर्शितं बन्धकत्वमुपपादयितुमभिधानेनोप-
कुर्वन्त इत्युक्तम् ।