मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

१२८ मीमांसादर्शनम् [ सू०
अनित्यसंयोगपरिहारार्थमपि यथोक्तमिति सूत्रावयवं व्याचष्टे-यच्चेति ।
अनित्यदर्शनमनित्येन संयोगदर्शनं तत्परिहृतम्। परं श्रुतिसामान्यमात्र-
मित्यनेनेति शेषः । प्रकर्षेण वाहयतोति प्रावाहणिशब्दस्य नित्ये वायौ व्युत्पत्तेः
बबरशब्दस्य च शब्दानुकृतित्वात् प्रवाहणाख्यपुरुषसिद्धा प्रावाहणेरन्यस्या-
सम्भवान्नित्यस्य संयोग इत्युक्तमित्यर्थः ।
स्यान्मतम् नित्यार्थाभ्युपगमोऽनर्थकः, नित्यार्थनामित्यापो वै शान्ता इत्यादी-
नामानर्थक्यादित्युक्तमिति तत्राह-अर्थवादेति । आपो वै शान्ता इत्यादीनां
स्तुत्यर्थेन प्रामाण्यस्य प्रतिपादितत्वात्, तेनैव प्रामाण्यस्य प्रतिपादनेन
परिहृतमित्यर्थः ।
नन्वर्थवादभावाभावयोः विधेरेव प्रवर्तकत्वात् किमर्थवादप्रामाण्याभ्युपगमे-
नेत्याशङ्कयाभ्युपगम्याप्यर्थवादिकफलकल्पनादेरर्थवादप्रामाण्याधीनत्वात् प्रयो-
जनवदेवार्थवादप्रामाण्यमिति मत्वाधिकरणार्थमुपसंहरति-इतीति ॥ १८ ॥
त० वा०-यथैव वाङमनसयोर्निन्दा हिरण्यस्तुत्यर्था तथा शुद्धपृथिवीनिषेधः
प्रक्लृप्तावर्थवादः स्याद् इत्येवं हिरण्यनिधानस्तुत्यर्थः, न प्रतिषेधमात्रफलः ।
नान्तरिक्षे न दिवीत्यौचित्येन शुद्धपृथिवीनिषेधसमर्थनायैव यथान्तरिक्षे
दिवि वा वयनं न प्रसिद्धम्, तथा हिरण्यरहितायां पृथिव्यामिति स्तवनम् ।
अनित्यसंयोगो गतार्थः परं तु श्रुतिसामान्यमिति । प्रयोजनं रात्रिसत्रे पूर्वपक्षे
स्वर्गः फलं स्यादिति सिद्धान्ते त्वर्थवादस्थमेव फलम् ॥ १८ ॥
न्या० सु०—अभागिप्रतिषेधपरिहारे स्तेयानृतवादार्थवादन्यायातिदेशार्थत्वेन यथोक्त-
पदव्याख्यानार्थं पृथिव्यादीनामिति भाष्यम् । तत्र हिरण्यं निधायेत्यनेन पृथिव्याधारस्यैव
हिरण्यस्य विधेः पृथिवीनिन्दानुपपत्तिमाराङ्क्य व्याचष्टे—यथैवेति । एवमपि शुद्धपृथिवी-
निन्दामार्थेण हिरण्यस्तुतिसिद्धेरितरनिन्दानर्थक्यादादिशब्दानुपपत्तिमाराङ्कयाह—नान्त-
रिक्ष इति । एतदेव विवृणोति—यथेति । अनित्यसंयोगपरिहारार्थत्वेन यथोक्तपदव्याख्या-
नार्थं यच्चेति भाष्यं व्याचष्टे—अनित्यसंयोग इति । प्रकर्षेण वहतीति कर्त्तरि प्रावाहणि-
शब्दव्युत्पत्तिसम्भवात् बबरशब्दस्य च शब्दानुकृतित्वेन नित्यवायपरत्वोपपत्तेर्नाप्रसिद्ध-
प्रवाहणाख्यपुरुषकल्पनेन तदपत्यपरता नित्यानित्यसंयोगविरोधापादिका कल्पनीयेति भावः।
प्रयोजनकथनम्
ननु विध्युद्देशप्रामाण्यमात्रेणांशत्रयोपेतभावनानुष्ठानसिद्धेरनर्थवादप्रामाण्यचिन्ता निष्प्र-
योजनेत्याशङ्कयाह—प्रयोजनमिति । एतच्चोपलक्षणार्थम् । ‘अक्ताः शर्करा’ इत्यत्र
सन्दिग्धनिर्णयस्याश्वप्रतिग्रहेष्टयां व्यवधारणकल्पनस्य, वमनेष्टयां च वैदिकसोमवमन-
निमित्तकत्वस्य, अष्टावुपभृति गृह्णातीत्यत्र चतुष्ट्वद्वयकल्पनस्य, ज्योतिष्टोमशब्दस्य सोमयाग-
परत्वस्य धाय्यानां च समिध्यमानवती समिद्धवत्यन्तरालनिवेशस्य, सोमं विद्वा प्रजानां