मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

७४ मीमांसादर्शनम् [ सू०
धर्मोपादानम् १। अनेन च ग्रन्थेन तत्सन्निधिपठितानामुपाख्यानानां तत्तद्विधिशेषत्वेनोपयोगो
दर्शितः। विध्यश्रवणेऽप्येकानेककर्त्तृकवचरित्रकथनात्मकपरकृतिपुराकल्परूपेण यस्मात्पूर्वै-
र्महात्मभिरेवं कृतं तस्मादन्यैरपि कर्त्तव्यमिति विध्यनुमानातच्छेषत्वेनार्थवादतयोपयोगो
भविष्यतीत्याह—केचित्पुनरिति। किमित्येवं क्लेशाङ्गीकरणमत आह—सर्वोपाख्यानेषु
चेति। अन्यपरत्वादेव स्वार्थसत्यत्वमनाशङ्क्यमित्याह—तत्परत्वाच्चेति। ननु वेदस्यापौ-
रुषेयत्वेनापर्य्यनुयोज्यत्वाद्यथाम्नातस्य न्यायवलेन तात्पर्य्यकल्पनं युक्तम्, भारतादौ त्वसत्यो-
पाख्यानप्रणेतॄणां मूढत्वं विप्रलम्भकत्वं वा प्रसज्येतेत्याशङ्क्याविवक्षितोपाख्यानविस्तर-
प्रणयने कारणमाह—वेदप्रस्थानेति। एवमपि प्रक्रियामात्रत्वादबुद्धिपूर्वककारिता स्यादत
आह—प्रतिपाद्यानां चेति। विचित्रबुद्धित्वमेव दर्शयति—इहेति। नन्वेवमपि केषा-
ञ्चित्प्रतिपत्तिसिद्धौ शास्त्रप्रणयनार्थवत्त्वोपपत्तेरलं महता प्रबन्धेन अत आह—सर्वेषां
चेति। न चासत्योपाख्याप्रणेतृत्वेन व्यासादीनामप्रत्ययितत्वाशङ्का, धर्मादिविषयाणां
विधिप्रतिषेधानां केषांचिच्छ्रुतिमूलत्वदर्शनेनाऽर्थादिविषयाणां च प्रमाणान्तरमूलत्वेना-
सत्त्वावधारणादित्याह—तत्रेति। आदिशब्देनानर्थदुःखोपादानं न चोपाख्यानेष्वपि तेषाम-
सत्यवादित्वं बहूनां वेदलोकमूलत्वात्स्वोत्प्रेक्षितानामपि काव्यवत् लोकरञ्जनार्थत्वेन
विप्रलिप्साभावादित्याह—तथेति।
ननु धर्मादिविषयाणां स्मृतीनां वैदिकशरणत्वात् प्रामाण्यं स्यात्, तद्गतानामवेद-
मूलानासर्थवादानां विध्येकवाक्यत्वाभावेन स्तुत्यर्थत्वायोगादप्रामाण्यं स्यादित्याशङ्कयाह—
सर्वे चेति। अर्थवादशून्ययोविधिप्रतिषेधयोः श्रुतार्थापत्त्यार्थवादकल्पकत्वस्य विधिप्रतिषेध-
योश्च स्तुतिनिन्दाभ्यामविनाभावादन्यतरदर्शनेनान्यतरदनुमाय वाक्यं पूरयितव्यमिति,
अत्रोक्तत्वाद्देदकल्पतार्थवादानां २ व्यासादिभिर्लोकानुसारेण स्वोत्प्रेक्षया, वा प्रणीतत्वा-
त्सम्भवत्येवैकवाक्यत्वमिति भावः।
ननु भवतु विधिप्रतिषेधसन्निधिपठितानां प्रत्यक्षमूलभूतवैदिकार्थवादाभावे ३ ऽप्युक्तेन
न्यायेन काल्पनिकविधिप्रतिषेधैकवाक्यभूतार्थवादमूलत्वेन तदेकवाक्यत्वात्स्तुतिनिन्दार्थ-
त्वम्। तत्सन्निधिरहितानां तु स्तुतिनिन्दार्थत्वायोगादानर्थक्यं स्यादत आह—ये त्विति।
स्वयंशब्देन स्वातन्त्र्यमुक्तम्। प्रीति जनयन्तीति कामोपयोगितोक्ता। पार्थिवानामुप-
युज्यन्त इत्यर्थोपयोगिताम्, अदृष्टशब्देन धर्मोपयोगिता; देवतादीत्यादिशब्देनार्षादिग्रहणम्।
यत्र तर्हि न कि चिदपि श्रूयते किं तु स्वरूपमात्रं कीर्त्यते। यथा सृष्टिप्रलयादिवाक्येषु,
१. आनर्थक्यनेति विध्येकवाक्यत्वाभावेन स्तुतेन स्वीपपादकार्थवादपदान्तरानपेक्षत्वात्
तद्व्यतिरिक्तानां पदानां पृथग्वाक्यत्वम्।
२. वेदे यत्रार्थवादो न श्रूयते तत्र कल्पिता ये ऽर्थवादास्तएव लोकानुसारेण स्वोत्प्रेक्षया
वा तत्र प्रणीता इति भवत्येवैकवाक्यत्वमिति भावः।
३. प्रत्यक्षश्चासौ मूलभूतश्चासौ वैदिकार्थवादश्चेति विग्रहः।