मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

षष्ठोऽङ्कः ।
पृ० पं०
१३९ २ °निमित्तं व्यापादितास्म० । ५ °कोपस्य विजृम्भितम् ।
१४० ४ °मङ्गलाय गन्तव्यमित्यादिशन्ति भगवतीनिदेशवर्ति-
नोऽमात्यदाराः । अन्य० । १० °घरण्टिदेण समअरन्देण
णाहमाहवेण । जहा जाणीहि दाव जत्ताहिमुह पउत्तो
मालदी णव त्ति । ता जाव० ।
सप्रति पूर्वाङ्कवृत्तगुरुवधवर्तमानाङ्कभाविमालतीविवाहभविष्यदङ्कमालतीहरणा-
न्याह—तत इत्यादि । आः पीडायां कोपे च । ‘आस्तु स्यात्कोपपीडयोः’
इत्यमरः । जीनिमित्तं कापालिकवधेन पापेति । इहानुभविव्यतीत्यनेन क्रमरूपो
गर्भसंधिरुक्तः । यदाह—‘भाविनोऽर्थस्य यज्ज्ञानं क्रमः स परिकीर्तितः’ दुरात्मन्
कामोपहतात्मन् । विजृम्भितं मालत्यपहरणेनेति भावः । तदेवाह—शान्तिरि-
त्यादि । तस्य भुजङ्गशत्रोः सर्पहिंसकस्य गरुडस्य वा कुतः शान्तिर्निर्वृतिरुपशमो
वा । अपि तु नैव । यस्मिन्प्रत्यक्तकोपा तिग्मदन्ताग्रा विषोद्गारेण दुःसहा सर्पाणी
सदैव दंशाय जागर्ति । एवकारेण मुहूर्त्तमात्रमपि न स्वस्येत्याशयः । अनुशयो गा-
ढरोषः । गरुडपक्षे तादृशी दंशार्थं जागर्ति । तस्यातिबलत्वान्न तत्करोतीति युक्त-
मेव ॥ १ ॥ नेपथ्ये । अधुना विवाह मङ्गलकृत्यं दर्शयति—भो राजान
इत्यादि । जन्या वरस्य स्निग्धास्तेषां यात्रायाः प्रवेशो वधूगृहप्राप्तिः प्रत्यासन्नः
समीपवर्त्यत एवात्यर्थं त्वरयति । ततो भो राजानः, क्षत्रियाः, विवाहकृत्येषु चर-
मवयसां वृद्धानामाज्ञया संचरध्वं प्रवर्त्तध्वम् । विवाहादम्भे वृद्धोपदिष्टमेव कर्मकारैः
क्रियते । इह तु प्रभुतातिशयान्नृपा एव कर्मकारा इति दर्शितम् । भूमिदेवाः ब्राह्मणाः
कर्णमनोहरं यथा तथा पठन्तु । वैवाहिकमङ्गलवेदानित्यर्थात् । यद्वा यद्वेदस्वरूपं
श्रवणसुभगं मङ्गलत्वात्तत्पठन्त्वित्यर्थः । पुरन्ध्रीर्लक्ष्यीकृत्याह—नाणारचनानां मङ्ग-
लादीनां समूहैः करणैश्चित्रमद्भुतं यथा तथा चेष्ट्यताम् । भावे तद् । यद्वा चित्रं
नानाकर्म । केचिन्मङ्गलगीतं केचिद्वाद्यं केचिन्नृत्यं कुर्वन्त्वित्यर्थः । मङ्गलेभ्यो
मङ्गलं कर्तुम् । ‘क्रियार्थोपपदस्य’ इति चतुर्थी । तदर्थ्ये वा । संचरध्वमिति ‘समस्तु-
तीयायुक्तात्’ इति तद् । ‘वरः स्निग्धेऽपि जन्ये स्यात्’ इति मेदिनीकारः । एतेन
चारिकाविवाहमङ्गलमपि ध्वनितोक्तम् ॥ २ ॥ संबन्धिनो वरस्य भ्रात्रादयः ।
भ्रात्रादीनां नन्दने वृद्धेऽसंभवादिति । परापतन्त्यायान्ति । अविघ्नेति माधवविवा-
ह्वायेति भावः । नन्दनविवाहस्य विघ्नवत्त्वात् । निदेश आज्ञा । अमात्यो भूरिवसुः ।
दाराः स्त्रियः । अनुगमनं तत्र नियुक्त आनुयात्रिको मालव्यनुगामी । कपालकु-
ण्डला । कामन्दकीनामश्रवणभीता निष्क्रमणार्थमाह—भवत्विति । परिकृ-
मेतिकर्तव्यता । अपक्रम्येति । मङ्गलवेशतयान्त्येनापि संभावितनिःसारणा
यत इति भावः । माधवापकारमित्यनेनाष्टमाङ्कं सूचयन्ती विघ्नमुद्द्योतयति । अभि-