मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

षष्ठोऽङ्कः । २४१
(ततः प्रविशतो माधवमकरन्दौ ।)
माधवः—
मालत्याः प्रथमावलोकनदिनादारभ्य विस्तारिणो
भूयः स्नेहविचेष्टितैर्मृगदृशो नीतस्य कोटिं पराम् ।
अद्यान्तः खलु सर्वथास्य मदनायासप्रबन्धस्य मे
कल्याणं विदधातु वा भगवतीनीतिर्विपर्य्येतु वा ॥ ३ ॥
मकरन्दः—कथं भगवत्याः सा मेधाशक्तिर्विपर्य्येष्यति ।
कलहंसः—(उपसृत्य ।) १णाह, दिट्ठिआ वड्ढसि । पउत्ता खु
इदोमुहं मालदी ।
माधवः—अपि सत्यम् ।
मकरन्दः—किमश्रद्दधानः पृच्छसि । न केवलं प्रवृत्ता प्रत्या-
सन्ना च वर्तते । तथा हि ।
अस्माकमेकपद् एव मरुद्विकीर्ण-
जीमूतजालरसितानुकृतिर्निनादः ।
१. नाथ, दिष्ट्या वर्धसे । प्रवृत्ता खल्वितोमुखं मालती ।
संध्यङ्गमुक्तम् । यथा—'अभूताहरणं तस्याद्वाक्यं यत्कपटाश्रयम्' इति । इद-
मेव तयोः प्रवेशकं च ॥ माधवः—मालत्या इति । मदनायासप्रबन्धस्य
सरव्यथानुबन्धस्य सर्वथाद्य खल्वितो मालतीलाभान्यतरकोटिपरिच्छेदेन पर्यव-
सानं भविष्यतीत्येष तत्त्वार्थकीर्तनान्मार्गो नाम गर्भसंधेरङ्गमुक्तम् । यथा—
'तत्त्वार्थकीर्तनं मार्गः' इति । कथमत्रान्यतरकोटिपरिच्छेद इत्यपेक्षायां भग-
वतीप्रयुक्तोपायसिद्ध्यासद्धिभ्यामित्याह—भगवत्याः कामन्दक्या नीतिः कृत्रिम-
विवाहरूप उपाये कल्याणं मालतीपाणिग्रहणरूपं वा विदधातु । तथा सति
तत्प्राप्त्यैव मदनायासस्यान्तो भविष्यति । अथवा मद्भाग्यवैकल्याद्विपर्यंतु विप-
रीता भवतु । तथापि प्रयुक्तोपायभङ्गादुपायन्तराभावाच्च तदलाभनिश्चये ध्रुवं
मम विपत्तिरित्याश्रयान्तराभावादेव मदनायासस्यान्तो भविष्यतीत्यर्थः । कीदृ-
शस्य मदनायासस्येत्यपेक्षायां तावदाह—मालत्याः प्रथमदर्शनक्षणादारभ्य
विस्तारिणः प्रवर्धमानस्य । तथा मृगदृशस्तस्याः स्नेहसूचकैर्विचेष्टितैः साभिप्राया-
वलोकनादिभिः परां निरतिशयां कोटिं प्रकृष्टतां नीतस्येति योज्यम् । एषा
प्राप्त्याशा नाम तृतीया कार्यावस्था । यथा—'उपायापायचिन्ताभ्यां प्राप्त्याशा
प्राप्तिसंभवः' इति ॥ ३ ॥ मकरन्दः । विपर्येष्यति विपरीता भविष्यति ॥
कलहंसः । नाथ, दिष्ट्या वर्धसे । प्रवृत्ता खल्वितोमुखं मालती । माधवः ।
अपि सत्यं किं सत्यमितोमुखं प्रवृत्तेत्यसंभावयतः प्रश्नः ॥ मकरन्दः। अश्रद्दधानो
विश्वासरहितः । अस्माकमिति । महता प्रबलपवनेन विकीर्णं विशकलीतं