सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
लीलावती (भास्कराचार्य द्वितीय - प्राचीन भारतीय गणित सटीक)

लीलावती (भास्कराचार्य द्वितीय - प्राचीन भारतीय गणित सटीक)

Lilavati of Bhaskaracharya with Hindi Commentary

भास्कराचार्य द्वितीय (११५० ई.) / पं. रामस्वरूप शर्मा द्वारा

DevanagariSanskritpublished268 पृष्ठ

पृष्ठ 240, कुल 268 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 240

( २२४ ) लीलावती ।
तो उस गुणको अपवर्तन अंकसे गुणा करे तब गुण होगा; फिर गुणसे भाज्यको
गुणा करके जो गुणनफल मिले उसमें क्षेपको जोडकर या घटाकर हरका भाग
देजो मिले वह लब्धिका प्रमाण होगा ॥ ७० ॥
उदाहरणम्-
शतं हतं येन युतं नवत्या विवर्जितं वा विहृतं त्रिषष्ट्या ॥
निरग्रकं स्याद्वद मे गुणं तं स्पष्टं पटीयान्यदि कुट्टकेऽसि। ४५।
अन्वयः-हे सखे ! शतं येन हतं नवत्या युतं वा विवर्जितं त्रिषष्ट्या विहृतं
निरग्रकं स्यात् । यदि कुट्टके पटीयान् असि तर्हि तं गुणं मे स्पष्टं वद ॥ ४५ ॥
अर्थः-हे मित्र ! सौको जिस किसी अंकसे गुणा कर उसमें ९० नव्वे जोडे या
घटाये फिर ६३ तिरसठका भाग दिया तो निःशेष होगया; यदि कुट्टकके गणितमें
चतुर हो तो कहो कि, वह कौनसा अंक है जिससे कि, सौको गुणा किया था॥४५॥
न्यासः-भाज्यः १०० हारः ६३ क्षेपः ९० | १
जाता पूर्व वल्लब्धिक्षेपाणां वल्ली उपान्तिमेन | १
स्वोर्द्धे हतेऽन्त्येन युत इत्यादि करणेन जातं | १
राशिद्वयं २४३०/१५३० जातौ पूर्ववल्लब्धिगुणौ ३० । १८ | २
अथवा भाज्यक्षेपौ दशभिरपवर्त्य भाज्यः १० क्षेपः९ | २
परस्परभजनाल्लब्धानि फलानि क्षेपं शून्यं चाधोऽ- | १
धो निवेश्य जाता वल्ली { १/१/१/९/० } पूर्ववल्लब्धो गुणः ४५ अत्र | ९०
लब्धिर्न ग्राह्या यतो लब्धयो विषमा जाताः अतो | ०
हरेण ४५ स्वतक्षणा ६३ तस्माद्विशोधिते जातो गुणः
स एव १८ गुणन्नभाज्ये क्षेप ९० युते हर ६३ तष्ट
लब्धिश्च ३० अथवा हारक्षेपौ ६३ । ९० नवभिरपवर्तितौ
जातौ हारक्षेपौ ७ । १० लब्धो गुणः २ क्षेपहारापवर्तन-
९ गुणितौ जातः स एव गुणः १८
अत्रलब्धि- { १४/३/१०/० } भाज्यः १०० भाजक ६३ क्षेपे ९०-
क्षेपाणां वल्ली भ्यो लब्धिश्च ३०