ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

२३२ ललितासहस्रनाम ।
न्यनादृत्य स्थितानां स्वस्वसाङ्गकर्मानुष्ठानतः पततामित्यर्थः । अन्यत् श्रुतिस्मृतितन्त्रो-
दितं प्रायश्चित्तं न परायणं नाश्रयः । न वैकल्यपरिपूरकमिति यावत् । नामानुकीर्तनं तु
भवति तथा । 'प्रायश्चित्तान्यशेषाणि तपःकर्मात्मकानि वै । यानि तेषामशेषाणां कृष्णा-
नुस्मरणं परम् । यत्कृत्यं तन्न कृतं यदकृत्यं कृत्यवत्तदाचरितम् । उभयोः प्रायश्चित्तं
शिव तव नामाक्षरद्वयं कथितम् । किमन्येन मुनिश्रेष्ठाः प्रायश्चित्तेन कर्मणा । प्रायश्चि-
त्तमघौघस्य देवीनामानुकीर्तन'मित्यादिवचनात् । किंच अत्र तृतीयवचने प्रायश्चित्तस्य
कर्मणेति विशेषणेनैतत्सूचितम्-प्रायश्चित्तानामपि कर्मविशेषरूपत्वात्तेषामपि साङ्गा-
नामेव फलजनकत्वं वाच्यम् । साङ्गता तूक्तरीत्या दुःशकैव । तत्रापि प्रायश्चित्तान्तरग-
वेषणेऽनवस्था । नच नामस्मरणस्यापि प्रायश्चित्तरूपकर्मत्वाविशेषात्साङ्गतायै प्रायश्चि-
त्तान्तरगवेषणं तुल्यमिति वाच्यम् । दुरवगाहाङ्गान्तरनिरपेक्षस्यैव नामस्मरणमात्रस्य पापा-
पनोदकत्वात् । तदुक्तं विष्णुभागवते 'सांकेत्यं पारिहास्यं वा स्तोभं हेलनमेव वा ।
वैकुण्ठनामग्रहणमशेषाघहरं विदु'रिति । सांकेत्यं पुत्रादिनाम । स्तोभोऽर्थहीनः शब्दः ।
शिवरहस्येऽपि 'अवशेनापि यन्नाम्नः कीर्तनान्मुच्यते नरः । स कथं न महादेवः
सेव्यते बुद्धिशालिभि'रिति । देवीभागवते तृतीयस्कन्धे 'अस्पष्टमपि यन्नाम प्रसङ्गेनापि
भाषितम् । ददाति वाञ्छितार्थान्दुर्लभानपि सर्वथे'ति । शक्तिरहस्येऽपि 'मदात्प्रमा-
दादुन्मादाद्दुःखप्रात्स्खलनादपि । कथितं नाम ते गौरि नृणां पापापनुत्तय' इति । मदः
सुरापानादिजन्यः । प्रमादोऽनवधानता । उन्मादो भूताद्यावेशः । उत्क्षप्रो निद्रादशा-
यामभिलापः । स्खलनं किंचिद्वक्तुं प्रवृत्तस्य मुखात्तदतिरिक्तशब्दनिःसरणम् । किंच
अस्ति हि महाभाष्ये प्रसिद्धः कूपखानकन्यायः-'तृषानिवृत्तिपङ्कलेपनिरासफलकस्य
कूपस्य खननdepthेऽपि जायेत एव तृषापङ्कलेपौ तावपि सिद्धकूपे तज्जन्यजलेन नश्यत
एवेति राजन् ङस् पुरुष सु इत्याकारकापशब्दप्रयोगजन्यं पातकं तज्जन्यराजपुरुषेति
परिनिष्पन्नरूपप्रयोगेन नश्यतीति स्वीकारात् । तेन न्यायेन प्रकृतेऽपि नामस्मरणना-
श्यतावच्छेदकपापत्वावच्छिन्नत्वाविशेषान्नामस्मरणाइ्गलोपजन्यपातकस्यापि तेनैव नाम-
स्मरणेन नाश इति नानवस्था । अनेनैवाशयेन ग्रन्थान्तेऽस्माभिर्वक्ष्यते 'तथाप्यन्तः
सन्तः सदयहृदयानाममहिमाप्यपूर्वस्तस्मान्मे न खलु खलपापोभयभय'मिति । अपूर्वः
स्वाङ्गलोपजनितपातकनिवर्तकरूपः । पूर्वं प्रायश्चित्तादिकर्मसु काप्यदृष्ट इति तदर्थः ।
नच श्रौतस्मार्तादिप्रायश्चित्तसाङ्गतायै नामकीर्तनस्योपयोगोऽस्त्विति वाच्यम् । तद्धेतो-
रेवास्तु तद्धेतुत्वं किं तेनेति न्यायविरोधात् । तदिदं सर्वमुक्तमास्माकीनशिवस्तवे 'वेधा
वैधापराधानपि शिव बहुधा तान्समाधातुमाधात्प्रायश्चित्तानि वित्ताधिपजनसुविधेयानि
वैषम्यभाञ्जि । कच्छेऽपच्छेद्मासे पुनरपि यजनं पूर्णयज्ञान्तराये त्वेकाल्पाज्येन पूर्णाहु-
तिरिति बहुशस्तत्त्वमेतन्न जाने ॥ कृत्यस्याकरणेऽप्यकृत्यकरणेऽप्युक्तं पुराणादिषु प्राय-
श्चित्तगणे परं शिवशिवेत्युच्चारणं भक्तितः । कृत्वा कर्म महेश तत्प्रतिसमाधानाय
चेत्त्वत्स्मृतिः सादावेव कृता न तारयति किं तस्मात्त्यजामि क्रियाः' इति । कर्मणः

Check line 21: कूपस्य खननेऽपि
Check line 24: नामस्मरणाइ्गलोप -> नामस्मरणाङ्गलोप (looks like ङ्गलोप, with broken type possibly reading नामस्मरणाङ्गोप or नामस्मरणाङ्गलोप) -> नामस्मरणाङ्गलोपजन्यपातकस्यापि
Let's zoom into line 21:
"कूपस्य खननेऽपि जायेत" -> खननेऽपि
Line 18: उत्क्षप्रो -> looks like "उत्स्वप्रो" or "उत्क्षप्रो"? Let's read: "निद्रादशायामभिलापः" - talking in sleep is "उत्स्वप्नः" (utsvapna), here spelled "उत्स्वप्रो" or "उत्स्वप्नो"? In old printing: "त्स्व" + "प्रो" or "प्नो"? Looking closely at L18: "उत्स्वप्रो" - the letter has व with hook, wait, उत्स्वप्नो निद्रादशा- / उत्स्वप्रो. It looks like उत्स्वप्रो or उत्स्वप्नो. Usually 'talking in sleep' is उत्स्वप्नः / उत्स्वप्नायते / उत्स्वप्न-प्रलाप. Look at L18: "उत्स्वप्रो निद्रादशा-" (possibly misprint in original for उत्स्वप्नो or typed उत्स्वप्रो). Let's transcribe faithfully: उत्स्वप्रो or उत्स्वप्नो? It has vertical line with loop down: प् + न + ो = प्नो, wait, notice 'प्र' vs 'प्न'. In L18, 'उत्स्वप्रो' - wait, the top has त् + स + व = त्स्व, then प् or प्र? It looks like उत्स्वप्नो. Wait, let's look at the character before 'निद्रादशा': "उत्स्वप्रो"? No, "उत्स्व" - wait, first letter उ, then त्ख? No, look at line 17: "दुःस्वप्नात्स्खलनादपि" -> wait! Line 17: "दादुन्मादाद्दुःखप्रात्स्खलनादपि" - wait, in line 16-17 it quotes a verse:
"मदात्प्रमादादुन्मादाद्दुःस्वप्नात्स्खलनादपि । कथितं नाम ते गौरि नृणां पापापनुत्तये इति ।"
In line 17 it printed: 'दादुन्मादाद्दुःस्वप्नात्स्खलनादपि' where 'स्व' is typeset as 'ख' with loop, or 'स्व', and 'प्ना' has broken type looking like 'प्रा'.
Then the commentary explains each word:
"मदः सुरापानादिजन्यः । प्रमादोऽनवधानता । उन्मादो भूताद्यावेशः । उत्स्वप्नो निद्रादशायामभिलापः ।"
Yes, the word is उत्स्वप्नो! The type for 'स्व' and 'प्न' in this font:
स + व = स्व (has a loop inside, resembles ख sometimes).
प् + न = प्न. Here it is उत्स्वप्नो. Let's write उत्स्वप्नो or what is printed: printed is clearly intended as 'उत्स्वप्नो' (or 'उत्स्वप्रो' if misprinted, but looks like प्नो). Let's write उत्स्वप्नो or match closely. Actually it says 'उत्स्वप्रो' or 'उत्स्वप्नो'. Let's look at 'दुःस्वप्नात्' in L17: "दुःस्वप्रात्" - it has 'प्रा'. In L18: "उत्स्वप्रो" - wait, it has a diagonal stroke like 'प्र'. Let's look closely: "उत्स्वप्रो" - yes, it really looks like उत्स्वप्रो! But wait, could it be उत्स्वप्नो? Let's check: in devanagari, 'प्न' is written as प with horizontal/slanted loop or like न. But here it has a diagonal stroke at the bottom left, which is 'र'-phala! The typesetter likely misread 'प्न' as 'प्र'. Let's preserve what is printed: उत्स्वप्रो (or if it's प्नो, wait: in L17 it is दुःस्वप्रात् or दुःस्वप्नात्? In L17: दादुन्मादाद्दुःस्वप्रात्स्खलनादपि - it clearly has 'प्रा' with a ra-kar). Let's look at L18: उत्स्वप्रो. It has 'प्र'! So both have 'प्र' instead of 'प्न'. I will transcribe what is visible: उत्स्वप्रो / दुःस्वप्रात्. Wait, or is it दुःस्वप्नात्? Actually, looking at 'प्रा' in 'मदात्प्रमादाद्', the 'प्र' in 'प्रमादाद्' has that exact same left slanting stroke. So it is indeed 'प्र'.
Wait, in L24: "नामस्मरणाइ्गलोपजन्य" -> look at "नामस्मरणाइ्ग": it's 'इ' with virama or 'ङ्'? It's an inverted or malformed 'ङ्' that looks like 'इ्' or 'ङ्'. It's "नामस्मरणाङ्गलोपजन्य".
Let's re-verify all lines carefully.२३२ ललितासहस्रनाम ।
न्यनादृत्य स्थितानां स्वस्वसाङ्गकर्मानुष्ठानतः पततामित्यर्थः । अन्यत् श्रुतिस्मृतितन्त्रो-
दितं प्रायश्चित्तं न परायणं नाश्रयः । न वैकल्यपरिपूरकमिति यावत् । नामानुकीर्तनं तु
भवति तथा । 'प्रायश्चित्तान्यशेषाणि तपःकर्मात्मकानि वै । यानि तेषामशेषाणां कृष्णा-
नुस्मरणं परम् । यत्कृत्यं तन्न कृतं यदकृत्यं कृत्यवत्तदाचरितम् । उभयोः प्रायश्चित्तं
शिव तव नामाक्षरद्वयं कथितम् । किमन्येन मुनिश्रेष्ठाः प्रायश्चित्तेन कर्मणा । प्रायश्चि-
त्तमघौघस्य देवीनामानुकीर्तन'मित्यादिवचनात् । किंच अत्र तृतीयवचने प्रायश्चित्तस्य
कर्मणेति विशेषणेनैतत्सूचितम्—प्रायश्चित्तानामपि कर्मविशेषरूपत्वात्तेषामपि साङ्गा-
नामेव फलजनकत्वं वाच्यम् । साङ्गता तूक्तरीत्या दुःशकैव । तत्रापि प्रायश्चित्तान्तरग-
वेषणेऽनवस्था । नच नामस्मरणस्यापि प्रायश्चित्तरूपकर्मत्वाविशेषात्साङ्गतायै प्रायश्चि-
त्तान्तरगवेषणं तुल्यमिति वाच्यम् । दुरवगाहाङ्गान्तरनिरपेक्षस्यैव नामस्मरणमात्रस्य पापा-
पनोदकत्वात् । तदुक्तं विष्णुभागवते 'सांकेत्यं पारिहास्यं वा स्तोभं हेलनमेव वा ।
वैकुण्ठनामग्रहणमशेषाघहरं विदु'रिति । सांकेत्यं पुत्रादिनाम । स्तोभोऽर्थहीनः शब्दः ।
शिवरहस्येऽपि 'अवशेनापि यन्नाम्नः कीर्तनान्मुच्यते नरः । स कथं न महादेवः
सेव्यते बुद्धिशालिभि'रिति । देवीभागवते तृतीयस्कन्धे 'अस्पष्टमपि यन्नाम प्रसङ्गेनापि
भाषितम् । ददाति वाञ्छितार्थान्दुर्लभानपि सर्वथे'ति । शक्तिरहस्येऽपि 'मदात्प्रमा-
दादुन्मादाद्दुःखप्रात्स्खलनादपि । कथितं नाम ते गौरि नृणां पापापनुत्तय' इति । मदः
सुरापानादिजन्यः । प्रमादोऽनवधानता । उन्मादो भूताद्यावेशः । उत्स्वप्रो निद्रादशा-
यामभिलापः । स्खलनं किंचिद्वक्तुं प्रवृत्तस्य मुखात्तदतिरिक्तशब्दनिःसरणम् । किंच
अस्ति हि महाभाष्ये प्रसिद्धः कूपखानकन्यायः—'तृषानिवृत्तिपङ्कलेपनिरासफलकस्य
कूपस्य खननेऽपि जायेत एव तृषापङ्कलेपौ तावपि सिद्धकूपे तज्जन्यजलेन नश्यत
एवेति राजन् ङस् पुरुष सु इत्याकारकापशब्दप्रयोगजन्यं पातकं तज्जन्यराजपुरुषेति
परिनिष्पन्नरूपप्रयोगेन नश्यतीति स्वीकारात् । तेन न्यायेन प्रकृतेऽपि नामस्मरणना-
श्यतावच्छेदकपापत्वावच्छिन्नत्वाविशेषान्नामस्मरणाङ्गलोपजन्यपातकस्यापि तेनैव नाम-
स्मरणेन नाश इति नानवस्था । अनेनैवाशयेन ग्रन्थान्तेऽस्माभिर्वक्ष्यते 'तथाप्यन्तः
सन्तः सदयहृदयानाममहिमाप्यपूर्वस्तस्मान्मे न खलु खलपापोभयभय'मिति । अपूर्वः
स्वाङ्गलोपजनितपातकनिवर्तकरूपः । पूर्वं प्रायश्चित्तादिकर्मसु काप्यदृष्ट इति तदर्थः ।
नच श्रौतस्मार्तादिप्रायश्चित्तसाङ्गतायै नामकीर्तनस्योपयोगोऽस्त्विति वाच्यम् । तद्धेतो-
रेवास्तु तद्धेतुत्वं किं तेनेति न्यायविरोधात् । तदिदं सर्वमुक्तमास्माकीनशिवस्तवे 'वेधा
वैधापराधानपि शिव बहुधा तान्समाधातुमाधात्प्रायश्चित्तानि वित्ताधिपजनसुविधेयानि
वैषम्यभाञ्जि । कच्छेऽपच्छेद्मासे पुनरपि यजनं पूर्णयज्ञान्तराये त्वेकाल्पाज्येन पूर्णाहु-
तिरिति बहुशस्तत्त्वमेतन्न जाने ॥ कृत्यस्याकरणेऽप्यकृत्यकरणेऽप्युक्तं पुराणादिषु प्राय-
श्चित्तगणे परं शिवशिवेत्युच्चारणं भक्तितः । कृत्वा कर्म महेश तत्प्रतिसमाधानाय
चेत्त्वत्स्मृतिः सादावेव कृता न तारयति किं तस्मात्त्यजामि क्रियाः' इति । कर्मणः