लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

अच्-सन्धि-प्रकरणम् ४९
व्याख्या—गोः ।६।१। यूतौ ।७।१। (गोर्यूतौ छन्दस्युपसङ्ख्यानम् वार्त्तिक मे)।
वान्तः ।१।१। (वान्तो यि प्रत्यये से) । अध्व-परिमाणे ।७।१। च इत्यव्ययपदम् ।
अर्थः—(यूतौ) ‘यूति’ शब्द परे होने पर (गोः) ‘गो’ शब्द के ओकार के स्थान पर
(वान्तः) ‘अव्’ आदेश हो (अध्व-परिमाणे) मार्ग के परिमाण अर्थात् माप के गम्यमान
होने पर । उदाहरण यथा—
गो + यूति = ग् अव् + यूति = गव्यूतिः । इस का अर्थ ‘दो कोस’ है। गव्यूतिः
स्त्री क्रोशयुगम्—इत्यमरः । जहां मार्ग-परिमाण अर्थ न होगा वहां ‘गोयूतिः’ बनेगा ।
यहां पर यकारादि प्रत्यय न होने से यह वार्त्तिक बनाना पड़ा है ।
अभ्यास (३)
(१) निम्न-लिखित रूपों में सन्धिच्छेद कर सूत्रों द्वारा उसे सिद्ध करें—
१. वटवृक्षः¹। २. ग्लायति । ३. भवति । ४. गणयति । ५. माण्डव्यः² ।
६. स्तावकः । ७. नयति । ८. गायन्ति । ९. नाविकः । १०. शयनम् ।
११. जयः । १२. असावुत्तुङ्गः । १३. औपगवः । १४. चयः । १५.
चिक्याय । १६. अलावीत् । १७. पवनः । १८. नयः । १६. त्रायते ।
२०. कवये । २१. क्षयः । २२. मनवे । २३. रायौ । २४. पपावसाविह ।
२५. द्रवति ।
(२) निम्न-लिखित रूपों में सन्धि कर के सूत्रों द्वारा उसे सिद्ध करें—
१. असौ + अयम् । २. अमे + ए । ३. चे + अन । ४. लो + अन ।
५. चोरे + अनि । ६. भौ + उक । ७. गै + अक । ८. साधो + ए ।
६. शङ्खो + य³ । १०. अग्नी + इह । ११. भौ + अयति । १२. पो +
इत्र । १३. शे + आन । १४. भो + अन । १५. ग्लौ + औ । १६. वाभ्रो

• य⁴ । १७. गो + यूति । १८. वाली + अत्र । १६. इन्दौ + उदिते ।
  २०. पूजार्हौ + अरिसूदन ।
  (३) एचोऽयवायावः में ‘अचि’ पद न लाते तो कौन सा दोष उत्पन्न हो जाता ?
  (४) यथा-सङ्ख्यमनु० की व्याख्या करते हुए ‘समानाम्’ पद पर प्रकाश डालें ।
  (५) वान्तो यि प्रत्यये और अध्व-परिमाणे च के निर्माण का प्रयोजन बताएं ।
  —: : ० : :—
  [लघु०] संज्ञा-सूत्रम्—(२५) अदेङ् गुणः ।१।१।२।।
  अत् एङ् च गुण-सञ्ज्ञः स्यात् ।।
  अर्थः—अ, ए, ओ—इन तीन वर्णों की ‘गुण’ संज्ञा होती है ।
  १. ‘वटो + ऋक्षः’ इतिच्छेदः ।
  २. मण्डुशब्दाद् गोत्रापत्ये गर्गादिभ्यो यञ् (१००५) इति यञि, ञित्त्वादादिवृद्धौ
  ओर्गुणः (१००२) इति गुणः ।
  ३. शङ्कुशब्दात् तस्मै हितम् (५.१.५) इत्यधिकारे उगवादिभ्यो यत् (५.१.२)
  इति यत् ।
  ४. वभ्रुशब्दाद् अपत्येऽर्थे मधु-वभ्र्वोर्ब्राह्मण-कौशिकयोः (४.१.१०६) इति यञ् ।
  ल० प्र० (४)