लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)
Laghu Siddhanta Kaumudi of Varadaraja with Hindi Commentary
आचार्य वरदराज द्वारा
पृष्ठ 597, कुल 633 में से
संदर्भ में पढ़ें५८२ भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
उपलब्ध होते हैं—अपिधाय बिलद्वारं गिरिशृङ्गेण तत्तदा (रामायण० ४।१०।५) ।
ध्वनति मधुपसमूहे श्रवणमपिदधाति (गीत० ५।३) ।
इसी प्रकार—नह् (णह बन्धने, दिवा० उ०) धातु के साथ प्रायः 'अपि' के
अकार का लोप देखा जाता है—मन्दारमाला हरिणा पिनद्धा (शाकुन्तल० ७।२) ।
कुसुममिव पिनद्धं पाण्डुपत्रोदरेण (शाकुन्तल० १।१६)। कवचं पिनह्य (भट्टि० ३।४७)।
पिनह्य तानि पुष्पाणि केशेषु वरवर्णिनि (महाभारत० १३।४२।६)। लोपाभाव में भी—
अभिजानामि पुष्पाणि तानीमानीह लक्ष्मण । अपिनद्धानि वैदेह्या मया दत्तानि कानने
(रामायण० ३।६४।२७) ।
यहां यह विशेष ज्ञातव्य है कि भागुरि का यह मत हम यहां विस्तृत रूप से
नहीं लेना चाहिये । अतः यह विकल्प हमारी इच्छा पर निर्भर नहीं है बल्कि कुछ
शिष्टप्रयोगों तक ही सीमित है । पाणिनीयमत में भागुरिसम्मत प्रयोगों को पृषोदरा-
दित्वेन सिद्ध किया जा सकता है ।
किञ्च—हलन्त शब्दों से स्त्रीलिङ्गबोधक आप् (टाप्) हो' यह भी भागुरि
आचार्य चाहते हैं। पाणिनि के मत में हलन्त शब्दों से टाप् का विधान करने वाला
कोई सूत्र नहीं अतः विकल्प सिद्ध हो जायेगा । उदाहरण यथा —
१ वाच् (वाणी) भागुरिमते—वाच् + आ (आप्) = वाचा ।¹
२ निश् (रात्रि) भागुरिमते—निश् + आ (आप्) = निशा ।²
३ दिश् (दिशा) भागुरिमते—दिश् + आ (आप्) = दिशा ।³
इसी प्रकार—
४ क्षुध् (भूख) भागुरिमते—क्षुध् + आ (आप्) = क्षुधा ।⁴
५ गिर् (वाणी) भागुरिमते—गिर् + आ (आप्) = गिरा ।⁵
६ तृप् (प्यास, लोभ) भागुरिमते—तृप् + आ (आप्) = तृपा ।⁶
७ रुज् (पीडा) भागुरिमते—रुज् + आ (आप्) = रुजा ।⁷
८ मुद् (प्रसन्नता) भागुरिमते—मुद् + आ (आप्) = मुदा ।⁸
१ ब्राह्मणी वचनं वाचा जल्पितं गदितं गिरा—इति शब्दार्णव । तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणेन
तिसृभिर्वाचाभि स्वजीविताधं दत्तम् (पञ्च० ४) ।
२ या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी (गीता० २।६६) । निशाकर, निशा-
चर आदि शब्द इसी से बनते हैं । दिवा-विभा-निशा० (३,२।२१) ।
३ दिशांगजस्तु तच्छ्रुत्वा प्रत्याहाशुमतो वचः (रामायण० १।४१।६) ।
४. स्त्रीरत्नं विविधान् भोगान् वस्त्राण्याभरणानि च । न चेच्छति नरः किञ्चित् क्षुधया
क्षुत्पीडितः (वह्निपुराण, प्रेतोपाख्यान) ।
५. तां गिरां कर्णां श्रुत्वा (दशरथविलापनाटकम्, शब्दकल्पद्रुम में उद्धृत) ।
६. लोभेन बुद्धिश्चलति लोभो जनयते तृषाम् (हितोप० १।१४२) ।
७ निपातात्तस्य शस्त्राणां शरीरे ऽाऽभवद् रुजा (महाभारत० ८।३०।१४६) ।
८. तत्पार्श्ववर्त्तिनी कन्या शुश्रावाथ मुदावती (मार्कण्डेयपु० ११६.३०) ।