लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)
Laghu Siddhanta Kaumudi of Varadaraja with Hindi Commentary
आचार्य वरदराज द्वारा
पृष्ठ 525, कुल 633 में से
संदर्भ में पढ़ें५१० भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्यां
अब बालकों के अभ्यासार्थ नीचे कुछ शतृन्त अपने श्रेणीबोधक अङ्कसहित लिखे
जाते हैं—
१ चलत् (२), २ बिन्दत् (३), ३ जाग्रत् (१), ४ पठन् (२), ५ विशत्
(३) ६ शासत् (१), ७ लिखत् (३), ८ विश्राम्यत् (२), ६ विध्यत् (१), १०
ध्रुवत् (४), ११ दण्डयत् (२), १२ सृजत् (३), १३ दधत् (१), १४ मुञ्चत् (३),
१५ कुर्वत् (४), १६ कथयत (२) १७ नृत्यत् (२), १८ जुह्वत् (१), १६ सिञ्चत
(३), २० यात् (३) २१ करिष्यन् (३) ॥
(यहाँ तकारान्त नपुंसक शब्दों का विवेचन समाप्त होता है।)
[लघु०] धनुः । धनुषी । मान्त० (३४२) इति दीर्घ । नुम्विसर्जनी०
(३५२) इति ष । धनूंषि । धनुषा । धनुर्भ्याम् । एवम्—चक्षुर्हविरादयः। पचताम्
व्याख्या— धन धान्ये (जुहो० प०) अथवा धन शब्दे (भ्वा० पचतुम्
अपठित) धातु से अति-पॄ-वपि यजि तनि धनि-तपिभ्यो नित् (उणा० पचन्ती ! पचन्ति !
औणादिक उस प्रत्यय होकर आदेशप्रत्यययोः (१५०) से प्रत्यय षे [L14_right] १, भवत् (होना
करने से 'धनुष्' (कमान) शब्द निष्पन्न होता है। [L15_right] (बोलता हुआ)
आकारान्त अदा० { ३ यान्ती, याती { यान्ती, यान्त्यौ, यान्त्य । [L16_right] धातुओं के
[L17_left] { ४ पान्ती, पाती { पान्ती, पान्त्यौ, पान्त्य । [L17_right] शीपा०
[L18_left] { पाती, पात्यौ, पात्य । [L18_right] "
लुट्. सङ्घा { ५ करिष्यन्ती, करिष्यन्ती { करिष्यन्ती, करिष्यन्त्यौ, करिष्यन्त्य } "
उपयुक्त गणों से भिन्नगणीय शतृन्त धातुओं के 'शी' में नुम् नहीं होता अत
नदीसञ्ज्ञक 'ई' मे भी नुंम् न होगा । तथाहि—
क्रया० { १ अश्नती । अश्नती, अश्नत्यौ, अश्नत्य । } नदीवत्
{ २ मुष्णती । मुष्णती, मुष्णत्यौ, मुष्णत्य । } "
अदा० { ३ अदती । अदती, अदत्यौ, अदत्य । } "
{ ४ घ्नती । घ्नती, घ्नत्यौ, घ्नत्य । } "
जुहो० { ५ जुह्वती । जुह्वती, जुह्वत्यौ, जुह्वत्य । } "
{ ६ ददती । ददती, ददत्यौ, ददत्य । } "
स्वा० { ७ प्राप्नुवती । प्राप्नुवती, प्राप्नुवत्यौ, प्राप्नुवत्य । } "
{ ८ शृण्वती । शृण्वती, शृण्वत्यौ, शृण्वत्य । } "
तना० { ९ कुर्वती । कुर्वती, कुर्वत्यौ, कुर्वत्य । } "
{ १० तन्वती । तन्वती, तन्वत्यौ, तन्वत्य । } "
रुधा० { ११ जानती । जानती, जानत्यौ, जानत्य. । } "
{ १२ रुन्धती । रुन्धती, रुन्धत्यौ, रुन्धत्य । } "