कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( ६१ )
सान्द्रत्वं क्षणमिति स्नैग्ध्यं च गम्यते । अनन्तरं ताडिताधरास्ता-
डितो व्यथितोऽधर ओष्ठो यैस्ते तथोक्ताः । एतेनाधरस्य मार्दवं
गम्यते । ततः पयोधरोत्सेधनिपातचूर्णिताः पयोधरयोः स्तनयोः
उत्सेधे उपरिभागे निपातेन पतनेन चूर्णिताः जर्जरिताः । कुचका-
ठिन्यादिति भावः । तदनु वलीषु उदररेखासु स्खलिताः ।
निम्नोन्नतत्वादिति भावः । इत्थं चिरेण न तु शीघ्रम् । प्रति-
बन्धबाहुल्यादिति भावः । नाभिं प्रपेदिरे प्रविष्टाः । न तु
निर्जग्मुः । एतेन नाभेर्गाम्भीर्यं गम्यते । अत्र प्रतिपदमर्थवत्वात्परि-
करालङ्कारः ॥ २४ ॥
PROSE ORDER :—प्रथमोदबिन्दवः क्षणं तस्याः पक्ष्मसु
स्थिताः, ताडिताधराः, पयोधरोत्सेधनिपातचूर्णिता वलीषु
स्खलिताः नाभि चिरेण प्रपेदिरे ॥ २४ ॥
NOTES :—प्रथमोदबिन्दवः—प्रथमे(नवाः) उदकस्य(जलस्य)
बिन्दवः (कणाः) प्रथमोदबिन्दवः drops of first water. उदक
is optionally changed to उद् when followed by मन्थ,
ओदन, सक्तु, बिन्दु etc. Cf. 'मन्थौदनसक्तुविन्दुबज्रभारहार-
वीवधगाहेषु च' पा० ६. ३. ६० । पक्ष्मसु—नेत्रलोमसु at the eye-
lashes. पक्ष्मन् is declined as पक्ष्म, पक्ष्मणी, पक्ष्माणि etc.
स्थिता.—rested This shows that her eyelashes were
dense, which is a sign of beauty, and the adverb क्षणं
indicates that they were also smooth. ताडिताधराः—
ताडितः अधरो यैस्ते which struck against the lower lip.
पयोधरोत्सेधनिपातचूर्णिताः । उत्सेधः—( उत्—√सिध् to go
+घञ् ) उन्नतिः height, elevation ; bigness ; protrusion.
पयोधरयोः (स्तनयोः) उत्सेधे (उन्नतप्रदेशे) निपातेन चूर्णिताः
broken on account of their falling on the elevation of
कु० सं०—६