कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( २१० )
विभूषणोद्भासि पिनद्धभोगि वा
गजाजिनालम्बि दुकूलधारि वा ।
कपालि वा स्यादथ वेन्दुशेखरं
न विश्वमूर्तेरवधार्यते वपुः ॥ ७८ ॥
देवस्य लौकिकं अलौकिकं च प्रमाधनं नास्तीत्याशयेनाह—
विभूषणेति । विश्वं मूर्तिर्यस्येति विश्वमूर्तेः अष्टमूर्तेः शिवस्य वपुः
शरीरं भूषणैरुद्भासत इति विभूषणोद्भासि स्यात् । पिनद्धभोगि
आमुक्तभुजङ्गमं वा स्यात् । पिनद्धेति नह्यतेरपिपूर्वात्कर्मणि क्तः ।
‘वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः ।’ इत्यकारलोपः । गजाजि-
नालम्बि स्यात् । अथ वा दुकूलधारि स्यात् । कपालमस्यास्तीति
कपालि ब्रह्मशिरःकपालशेखरं वा स्यात् ‘अथ इन्दुशेखरं वा
स्यात् । न अवधार्यते न निर्धार्यते । सर्वं सम्भवतीत्यर्थः ।
एतेन ‘त्वमेव तावत्’ (५।६७) श्लोकोक्तं प्रत्युक्तमिति
ज्ञेयम् ॥ ७८ ॥
PROSE ORDER :—विश्वमूर्तेः वपुः न अवधार्यते, विभू-
षणोद्भासि वा पिनद्धभोगि, गजाजिनालम्बि वा दुकूलधारि,
कपालि वा अथवा इन्दुशेखरं स्यात् ॥ ७८ ॥
NOTES :—विश्वमूर्तेः—विश्वं मूर्ति (स्वरूपं) यस्य स विश्व-
मूर्ति तस्य विश्वमूर्ते of him whose form is the universe
i.e., of Shiva न अवधार्यते—न निश्चीयते is not known
definitely, √धृ to hold when preceded by अव means ‘to
determine accurately’ विभूषणोद्भासि । उद्भासि—( उत्+
√भास्+णिनिः) उद्भासते इति उद्भासि (शोभि) shining
विभूषणै उद्भासते इति विभूषणोद्भासि resplendent with orna-
ments. पिनद्धभोगि । पिनद्ध—(अपि+√नह् to bind+क्त )