काव्यप्रकाश (आचार्य मम्मट - सम्पूर्ण १० उल्लास सटीक)

CHAPTER VII 279
व्यभिचारिरसस्थायिभावानां शब्दवाच्यता ।
कष्टकल्पनया व्यक्तिरनुभावविभावयोः ॥ ६० ॥
प्रतिकूलविभावादिग्रहो दीप्तिः पुनः पुनः ।
अकाण्डे प्रथनच्छेदावङ्गस्याप्यतिविस्तृतिः ॥ ६१ ॥
अङ्गिनोननुसंधानं प्रकृतीनां विपर्ययः ।
अनङ्गस्याभिधानं च रसे दोषाः स्युरीदृशाः ॥ ६२ ॥
( १ ) स्वशब्दोपादानं व्यभिचारिणो यथा
सब्रीडा दयितानने सकरुणा मातङ्गचर्माम्बरे
सत्रासा भुजगे सविस्मयरसा चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि ।
सेर्ष्या जह्नुसुतावलोकनविधौ दीना कपालोदरे
पार्वत्या नवसंगमप्रणयिनी दृष्टिः शिवायास्तु वः ॥३२१॥
The parenthetical clause ‘believe me’ is inserted for
the purpose of emphasising the assertion.
So may others be illustrated.
(1) (2) (3)—The mention by name of the variant sentiments,
the Passion and of the latent sentiments,—(4), (5) Far-fetched
Indication of the Ensuant and the Excitant,—(6) Admission of
adverse Concomitants,—(7) Repeated Heightening,—(8) Unti-
mely Introduction,—(9) Untimely Interruption,—(10) Excesive
dilatation of the Subordinate Factor,—(11) Neglect of
the Principal Factor,—(12) Perversion of Characters, and
(13) Mention of what is not Germane; such are the defects in the
delineation of Passion, Rasa. 60-62.
(1) Example of the mention by name, of the variant
emotions—
‘Savrīḍā dayitānane sakaruṇā mātaṅgacharmāmbare
Satrāsā bhujage savismayarasā chandremṛtasyandini
Serṣyā jahnusutāvalokanavidhau dīnā kapālodare.
Pārvatyā navasaṅgamapraṇayinī dṛṣṭiḥ shivāyāstu vaḥ’.