काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

Name: काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)
Author: महाकवि राजशेखर / पं. केदारनाथ शर्मा

Kavyamimamsa of Rajasekhara with Hindi Commentary

महाकवि राजशेखर / पं. केदारनाथ शर्मा द्वारा

DevanagariSanskritpublished381 पृष्ठ

पृष्ठ 318स्थायी लिंक

EIGHTEENTH ADHYĀYA 263
Mocā or plantain has its व्याज only on the skin.
Āmra or mango fruits have their व्याज both in the seed as
well as in the skin, and the fruit ककुभ has the व्याज everywhere.
This seems to be the fruit of the अर्जुन tree.
The Panasa fruit has many व्याज both in and out, and, therefore,
it is called बहुव्याज । नीलकपित्थ seems to be a variety of the Kapittha
fruit and it has no व्याज anywhere.
ll. 5-8. Here Rājaśekhara advises poets to take more care to
keep up the propriety ( औचित्य ) in description than the rules of
poetics. For example, all the different seasons should not be, as a
rule, described together in one particular place; but one or two
only may be dealt with in different places in the composition, not
necessarily in the same order as the seasons appear.
ll. 9-10. अवधान is शक्ति or Pratibhā.
Cf. अवधानातिशयवान् रसे तत्रैव सत्कविः ।
भवेत्तस्मिन् प्रमादो हि झगित्येवोपलक्ष्यते ॥
Dhvanyāloka, 3-29.
ll. 11-12. Here the author mentions the subject of this chap-
ter as the division of time, and states that due to the lack of
accurate knowledge, poets are apt to be confused while handling
this subject. An accurate knowledge of this subject often makes
poets superior.
*[ l. 13. राजशेखर. The following verse in सरस्वतीकण्ठाभरण contain-
ing the name राजशेखर seems to have been taken from his हरविलास.
अष्टपत्रमेव कविनामाङ्कं यथा—
“रातावथाधिराज्या विसरररसविद्याजवाक् क्ष्मापकारा
राका पक्ष्माभशेषा नयनननयनखा रवया स्तव्यमारा ।
रामा व्यस्तस्थिरत्त्वा तुहिनननहितुः श्रीः करक्षारधारा
राधा रक्षास्तु मह्यं शिवमममवशिय्यालविद्यावतारा ॥”
निर्दिष्टाष्टदलन्यासमिदं पादार्द्धभक्तिभिः । अस्पृष्टकर्णिकं कोणैः कविनामाङ्कमम्बुजम् ॥
तत्राङ्को राजशेखरकमलः । सरस्वतीकण्ठाभरणे, द्वितीये-परिच्छेदे । ]
ll. 13-15. The colophon and the post-colophon statements,
here, indicate the ending of the first section or Adhikaraṇa of the
Kāvyamīmāṁsā dealing with the Kavirahasya. In this connection
it should be remembered that there must have been another chap-
ter belonging to this Adhikaraṇa and dealing with the subject

पृष्ठ 319स्थायी लिंक

264 EXPLANATORY NOTES
of Bhuvanakośa as enumerated in the first chapter p. 2. l. 4 and
which now seems to be lost. According to that statement:
भुवनकोशः । इति कविरहस्यं प्रथममधिकरणम् इत्यादि । Bhuvanakośa seems to be
the last subject dealt with in this Adhikaraṇa. There is another
passage also:
इत्थं देशविभागो मुद्रामात्रेण सूत्रितः सुधियाम् ।
यस्तु जिगीषत्यधिकं पश्यतु मद्भुवनकोशमसौ ॥
(Kāvyamīmāṁsā p. 98. ll. 8-9.)
which confirms the above view. Some scholars hold that the
Bhuvanakośa is a separate treatise of Rājaśekhara, but this does
not appear to be correct for reasons already cited. It is, there-
fore, to be concluded that the last portion of the Kavirahasya
dealing with the Bhuvanakośa as well as the other 17 Adhikaraṇas
of the Kāvyamīmāṁsā, as enumerated in the first chapter 'शास्त्रसङ्ग्रह'
of this work, have been entirely lost. Very probably, the reason
why this extent portion alone out of the bulky volume of 18
Adhikaraṇas of the Kāvyamīmāṁsā has been preserved in the Jain
Bhandars of the Patan town in the territory of Baroda Raj, is that
the greater portion of this section is borrowed by the great Jain
Ācāryas such as Hemacandrācārya, Vāgbhaṭa and Māṇikyacandra
in their Kāvyānuśāsanas and in the commentary on the Kāvya-
prakāśa and, therefore, to prove the authenticity of the writings of
their Ācāryas, the later Jain scholars might have taken more care
to preserve this portion alone; or, it is also quite possible that only
the extant portion of the Kāvyamīmāṁsā was available when the
Jain Bhandār Libraries were being organized. Another plausible
explanation is that probably Rājaśekhara did not live to complete
his Kāvyamīmāṁsā which was projected in 18 Adhikaraṇas—a
very ambitious scheme, and the chapters available to-day is the
portion which he could complete during his life-time.

पृष्ठ 320स्थायी लिंक

पृष्ठ 321स्थायी लिंक

A list of works which offered materials to Rājaśekhara
in writing the Kāvyamīmāṁsā.
Subject. Source of information.

The story of Sārasvateya- Vāyupurāṇa and Harṣacarita of
Kāvyapuruṣa. Bāṇa. see Notes. pp. 117–118
and 139–140.
Subjects and arrangement of Kāvyālaṅkāra of Rudraṭa. see
Adhikaraṇas. Notes. pp. 123–124.
Aupaniṣadika Adhikaraṇa. Artha and Kāma Śāstras. see
Notes. pp. 127–128.
Object of composition of the Do.
Kāvyamīmāṁsā.
Division of chapters and Do.
subjects.
Śāstranirdeśa chapter. Do. Notes. p. 130.
Treatment of Vidyās. Arthaśāstra of Kauṭilya. see
Notes. p. 135.
Rasa as the soul of Kāvya. Bharata’s Nāṭyaśāstra and Ru-
draṭa’s Kāvyālaṅkāra. see
Notes. pp. 141–142.
Four styles of writing. Bharata’s Nāṭyaśāstra. see
Notes. pp. 146–147.
The division of Śiṣyas. Vāmana’s Kāvyālaṅkārasūtra
and Arthaśāstra. see Notes.
p. 149.
Śakti as cause of poetry. Rudraṭa’s Kāvyālaṅkāra. see
Notes. p. 150.
Definition of Vyutpatti. Do. see Notes. p. 156.
Five kinds of speech. Vāyupurāṇa and Viṣṇudharmo-
ttara. see Notes. p. 169.
Three Rītis. Vāmana’s Kāvyālaṅkārasūtra.
see Notes. p. 171.
The sources of the theme Do. see Notes. p. 177.
of Kāvya.
Two-fold classification of the Udbhaṭa and Bhāmaha. see
subject-matter of the Notes. pp. 187–188.
sanskrit literature.
Duties of poets. Artha and Kāma Śāstras. see
Notes. p. 196.
Routine of daily duties of Do. see Notes. p. 199.
poets.
Division of poets who pla- Gauḍavaho, Dhvanyāloka, Vā-
giarize the early poets. mana’s Kāvyālaṅkārasūtra
etc., see Notes. pp. 219–221.
Description of Jambūdvīpa Vāyupurāṇa. see Notes. p. 241.
and Bhāratavarṣa.

पृष्ठ 322स्थायी लिंक

Index of Verses occurring in the Kâvyamîmânsâ.
श्लोकः पृष्ठम् श्लोकः पृष्ठम्
अङ्काधिरोपित० ८६ अस्ताद्रि० ६९
अङ्गणे ७२ अस्ति चित्र० ३९
अट्टहास० ८३ अमी देव्यो ८९
अतिक्रान्त० १०९ अस्त्युत्तर० ९६
अतितूर्णमति० ३३ अहर्निशा० ५३
अत्रावदात० १०१ आकम्पित० ७१
अत्रोपचारः १०३ आकाश० ८३
अत्रोपवर्षे० ५५ अगस्त्य० ५१
अथ पथि ८५ आगोपालक० ३३
अथागादेकदा २३ आच्छिद्य ६४
अनुसन्धान० ११२ आत्मारामा १५
अनेन १२ आनन्देन्दु० ७०
अन्तर्व्याजम् १११ आपः २५
अपङ्किल० १०२ आपात० ८१
अपाम् ८४ आ मूलतो ९
अप्रत्यभिज्ञेय० ६५ आ मूलयोः ९२
अभिनवकुश० १११ आर्द्राद्रे० ८
अभिनववधू० १०४ आर्दावले ८३
अभिमुखे २४ आलिख्य ८२
अभियोगे १५ आवापोद्धरणे २०
अभिलाषम् ४८ आश्चैषिणः १०३
अयं काकु० ३२ आसंसार० ६२
अयं प्रसङ्गोद्धुर० १०५ आसीदन्ति ७५
अयं सः ८७ आस्तीर्णे० ४८
अयमत्रैव २१ आस्थान० ८३
अरण्ये ५९ इक्षुदण्ड० ३९
अर्थः स एव ६३ इति काल० ११२
अर्थेजनार्थ० ४७ इति विक्रगति ४२
अलस० ४८ इति सूत्राण्यथै० २
अल्पाक्षर० ५ इतिहास० ३६
अविरल० ७६ इत्थं कविः ३२
अविस्पष्ट० २९ इत्थङ्कारम् ४९
अवीनादौ ६३ इत्थं ते ५९
अव्याद्गजेन्द्र० ७० इत्थं देश० ९८
अव्युत्पत्ति० १६ इत्थं सभा० ५५
असकल० ६० इत्यमन्तो ५
असूच्यत ११० इत्यनन्य० ५४

पृष्ठ 323स्थायी लिंक

पृष्ठ 324स्थायी लिंक

२६९
श्लोकः पृष्ठम् श्लोकः पृष्ठम्
कुकविः ४६ चक्रं रथो ९२
कुक्षौ ५९ चतसृष्वपि ९५
कुन्दे ११० चतुस्समुद्र० ५१
कुमुद० ६० चत्वार एते ६५
कुरबक ७३ चत्वारि ६
कुर्वत्या ४७ चन्द्र० ७३
कुर्वद्भिः ४१ चन्द्रात् ३५
कुवलय० ६९ चरन्ति २४
कृतः ९६ चलच्चटुल० १०१
केदार एव १०५ चापम् ८६
कोपात् ७६ चित्रोदाहरणैः २
कैलास० ८५ चिन्ता० ६५
क्रोधम् ४८ चैत्रे चित्रैं १०६
क्षितिम् १०१ चैत्रे मदद्विः १०४
खं वस्ते १०९ च्युत० १०८
खर्जूर० १०६ जह्नो० १७
ख्याता २७ जड० १०८
गगन० ७२ जनापवाद० ५१
गतः ३१ जम्बू० ९०
गद्ये ३८ जयति ६०
गंभीरत्वम् ३३ जयत्यमल० २८
गर्भ० १०८ जयत्येक० २३
गर्भान् १०० जयन्ति धवल० ६३
गीत० ५१ जयन्ति नील० ६३
गुणादान० १५ जयन्ति बाणासुर० ७६, ८८
गुणानुराग० २६, ४१, ८३ जल० १०५
गुणालङ्कार० २० जानीयात् ५१
गूवाकानाम् १०६ ज्योत्स्नाम् ४०
गेहाजिरेषु १०२ ज्योत्स्नाजल० ७३
गेहे ११० ज्योत्स्नापूर० १३
गोत्राप्र० ८० ज्योत्स्नार्चिः १२
गौडाद्याः ५१ त आकाश० ८८
ग्रीष्मे १०८ तं शम्बरासुर० ८९
ग्रैष्मिक० १०९ ततः पुरस्तात् ३४
घोरघोर० ३८ ततस्तम० ७०
चकार ७० ततोऽरुण० ६७
चकोर० १०० तत्तावदेव ७९
चक्रं दहत्तारम् ५७ तत्र द्रुमा० ५३

पृष्ठ 325स्थायी लिंक

२७
श्लोकः पृष्ठम् श्लोकः पृष्ठम्
तत्रागारम् ९६ दृष्टम् २५
तथागतायाम् १२ दृष्ट्वा ६६
तदेव ४४ दृष्ट्वैकासन० ४७
तनु० ८० देवासुराः २३
तन्वङ्गी ५९ देवी १८, ६५
तन्वानो ६४ देशेषु १११
तमेनम् ९२ दोर्दण्ड० २४
तव ९७ दोर्मन्दीरित० ८८
तस्य ४० दैवायत्ते ८०
तस्याः ७१ द्योतिता० ८४
ताटङ्क० ८ द्राक् १०१
तापापहार० ८१ द्रुमोद्भवानाम् १११
तामुत्तीर्य ८६ द्वन्द्वो० २२
ताम्बूल० ७७ द्वा सुपर्णा ३
तासाम् ९८ द्वित्रि० १०२
तिष्ठन्त्या ८५ द्वित्रे० ९५
तीक्ष्णम् १०२ द्वीपानि ९१
ते पान्तु ६३ द्वीपान्तराणाम् ९४
त्यागाधिकाः ५८ द्वौ वज्र० ४०
त्यागो ५८ धत्ते ४५
त्वद्विप्रयोगे ८२ धनुः ८७
त्वं पासि २३ धन्यास्तु ६७
त्वमेव ९० धुनानः ११०
दक्षिणे ९५ धुन्वन्० १००
दत्तम् ६७ धूली० १०९
दत्वा ४७ न च ११२
ददृशाते ८१ नदीम् ८४
दलत्कुटज० १०१ नयो १०२
दलयता ५६ न निसर्ग० १५
दश० ९५ न प्राप्तम् १८
दानवाधिपते ८९ नमन्नारायण० ७२
दारिद्र्यम् ५३ नमः शिवाय ३०
दिश्यात् ७२ नमः संसार० ७८
दीपयन् ७० नमस्तस्मै २२
दीर्घीकुर्वन् ७९ नमस्त्रिभुवना० ९०
दुःखेन्धनैक० ३० नमोऽस्तु ३५
दूराकृष्ट० ५६ नयनोदरयोः ७७
दृशात् ४७ नव० ३१

पृष्ठ 326स्थायी लिंक

२७१
श्लोकः पृष्ठम् श्लोकः पृष्ठम्
न व्यस्त० ३३ पाण्डोः ४२
न स ३६ पाण्ड्यो० ४१
नागावासः ७९ पादन्यास० ८६
नातिस्पष्टः ३४ पादस्ते ५५
नायन्त० ३८ पाने १०३
नाभी० ६८ पितुः ५१
नालिङ्गितः १०६ पिनद्धमाहा० १०५
नाश्चर्यं त्वयि ३५ पिबतु ६१
नाश्चर्यं यत्० ०७६ पिबन्त्याख्याथ ३९
नासतो ३७ पिहिते ८०
नासत्यम् २५ पुन्नाग० १०२
नास्त्यचौरः ६१ पुरा ६६
निक्षेपः ५३ पुरोवाता ९९
निगदित० ९८ पुष्पम् ८४
नित्यम् २१ पुष्पक्रिया० १०४
निरवधि ९० पुषिण्याँ २५
निर्विवेक० ६६ पुष्पैः ५७
निश्चेतना० ७७ पुंसः ५७
नीचैः ४० पुंस्कोकिलः १०५
नीलाश्म० ७९ पृथक्त्वेन ६८
नेच्छङ्ग ६६ पौरस्त्यः ९९
नेपाल्यो ३९ प्रणत० ३०
नैगमैः २९ प्रतिगृहम् ६४
न्यस्ताक्षरा० ८१ प्रतिभा० १३
पच्यन्त० १०७ प्रतीच्छ० १८
पद्म० ३४ प्रत्यक्ष० ५१
पठन्ति लटभम् ३४ प्रथयति ११
पठन्ति संस्कृतम् २३ प्रवर्त्तते ९३
पत्युः ४८ प्रशान्त० ४५
पदवाक्यविदाम् ३२ प्रसङ्ग० ३०
पदवाक्यविवेकोऽयम् २८ प्रसन्ने ३३
पनसादि ११२ प्रसरति १६
पर० ६४ प्रसरद्विन्दु० ५८
परि(र)क्रिया २ प्रसरन्ति ८३
परिग्रह० २४ प्रसर्पन् २७
पश्य ९५ प्राग्दिशः ६९
पाक० ६६ प्राणानाम् १२
पाञ्चाल० ९ प्रावृष्यम्भो० ९९

पृष्ठ 327स्थायी लिंक

२७२
श्लोकः पृष्ठम् श्लोकः पृष्ठम्
प्रियङ्गु० ८४ मालायमानाम० ८७
प्रोषितैकेन्दु० ७४ मासि ८१
फुल्लातिमुक्त० ७३ मिथ्या० ३९
बहुविधमिह ३७ मीनध्वजः ८६
बह्वपि ५४ मुक्तके ५४
बह्वर्थेषु ३४ मुक्तानाम् ७६
बुद्धिमत्त्वम् १३ मुक्तालताः १०७
भल्लन् २३ मुख० ७३
भजन्० ५९ मूर्ति० ७७
भवति ७ मूलम् १९
भवतु ३७ मूलैक्यम् ६४
भास्वत्० ७७ मेघ० ८४
भ्रमति ३० मेघानाम् ४०
भ्रश्यद्भू० २५ य एते ३७
भ्रान्त० १८ यच्चन्द्र० २९
भ्रामकः ६४ यत्कायमानेषु १०६
मज्जन० ४५ यत्किञ्चित् २९
मण्डलीकृत्य ८२ यत्तन्नाक्रान्ति० ६६
मभ्रामि ३२ यत्पदानि २०
मदम् ३६ यत्प्राचि १११
मध्ये ९१ यथा जन्मा० ३३
मनाक् ६९ यथा यथा पुष्यति १०२
मनोऽधिकम् १०५ यथा यथाभियोगश्च ५४
मरकत० ८५ यथा व्याघ्री ३३
मरुबक० ११० यदान्तरम् १५
मसार० ७५ यदिन्दोरन्वेति ८७
महानवम्याम् १०१ यदि मे ३१
महासुर० ८९ यदेतत् ६
मा कोश० ६५ यद्यपि ८०
मा गाः पाताल० ४३ यद्युदुम्बर० २६
मा गाः पान्थ ५६ यद्गर्याभिः ६८
मातङ्गानाम् ९१ यन्नद्रावित० ८०
माद्यच्चकोरक्षण० ७५ यक्षुम्बति ६४
माद्यन्मतङ्गः १०४ यः सर्वेषां ४०
मा निषाद ७ यस्तु प्रयुङ्क्ते २५
मा भैः ८६ यस्तु सरिद्द्रि० ४५
मार्गानुगेन ३४ यस्य केशेषु ५९
मालती० ८० यस्य तन्न० ६६

पृष्ठ 328स्थायी लिंक

२७३
श्लोकः पृष्टम् श्लोकः पृष्टम्
यस्याः २८ वचः ५१
यस्याधोऽधः ८८ वधूः ४३
यस्याराति० ६४ वनानि १००
यस्योत्तमाम् ९२ वन्द्या ८७
या केलि० १०० वयम् २६
या चन्द्रिका १०७ वरदाय ५७
यादांसि ९६ वराह० १०२
या दुग्धाऽपि ६ वल्मीक० २७
यायावरीयः २ वसन्ते ८२
या व्यापारवती ६० वस्तु० ४६
यांस्तर्क० ३८ वाग्भावको १५
युधिष्ठिर० ५७ वात्या० १००
युष्मच्छासन० ३२ विकास० १०६
ये कीर्ण० ७१ विचकिल० ११०
येन ८८ वित्रस्त० २३
येऽपि ३३ विद्याधराप्सरो० २९
येषां मध्ये १०३ विद्यास्थानानाम् ३
येषां वल्लभया ४६ विद्येव १७
ये सीमन्तित० ७१ विधर्माणो ४६
यो माधवी० १०५ विन्ध्यश्च ५२
रक्तत्० ८१ विन्ध्यस्य ६८
रजनि० ७४ विभक्तयः ३३
रवि० ७१ विमुक्त० १०३
रसः ३४ वियति ७४
रात्रिः १०३ विरम ३९
रीतिम् ५४ विलास० ९३
रीतिरूपम् ३१ विशिखा० ७४
रुणद्धि ९० विशेष० २२
रोहीतक० १०५ विपयस्य ६३
लकुचाद्यन्तर्व्याजम् ११२ वेदार्थस्य ३६
लक्ष्म्याः ७६ वैदर्भी ३१
लम्पाकीनाम् ९९ व्यक्त० २८
ललत्० ३४ व्योम्नि १०१
ललितम् ३३ शब्दानाम् १४
लावणो ९१ शब्दार्थ० ७८
लीढाभिधोपनिषदाम् ५४ शब्दार्थोक्तिषु ६२
लेखया ८५ शम० ३८
लोलत्० १७ शरत् ११०
३५

पृष्ठ 329स्थायी लिंक

२७४
श्लोकः पृष्ठम् श्लोकः पृष्ठम्
शरीर ३८ सशमी० १०३
शाखा० ९७ स सधरिष्णुः ३६
शारदायाः ३४ संसंस्कृतम् ३३
शेताम् ८१ ससल्की० १००
शैल० ७३ सहकार० १०७
शोकाश्रुभिः ७० सह्याद्रेः ९६
शोभान्धो० १११ सा पत्युः ४७
श्यामम् ६९ सांयात्रिकैः ८४
श्यामेषु ९६ सा तत्र ९३
श्रान्ता ६० सा भाति १०१
श्रियः ४२ सामान्य० ३६
श्रीमन्ति २७ साम्यम् १०९
श्रुतीनाम् ३६ सारस्वतः १३
सकाकु० ३४ सारस्वतम् ११
सखञ्जरीटा १०१ सिद्धार्थ० १०४
सख्या ३२ सिद्धिः ५४
सङ्क्षिप्तं ८२ सुभ्रू ६१
सति २० सुराष्ट्र० ३४
सत्काव्ये १५ सुसज्जिताम् ३०
स दक्षिणापाङ्ग० ४० सेयम् ३२
स देवः २४ सोऽयं करैः १००
सद्यः ६७ सोऽयं कवीनाम् ८९
सन्ति १५ सोऽयं भणिति० ७१
सन्मार्गालोकन० ७६ सोऽस्मिन् २४
स पातु वो यस्य जटा० ५७ स्तिमित० ४८
स पातु वो यस्य शिखा० ४४ स्तेमः २५, ८३
स पातु वो यस्य हता० ५७ स्तोकानुप्रास० २९
समम् ६७ स्त्रियः १०४
समासरूपक० ३० स्थिते ६५
समासव्याससंदब्धम् २९ स्थूलावश्याय० १०९
सम्यक् २१ स्नानाद्रीन्द्रैः ६७, ७६
संविधातु० ७३, ७४ स्फटिक० ७४
संस्तम्भिनी ९० स्फुटित० ३९
सरलकर ७१ स्मृत्वा ४२
सरस्वती ७५ स्रोतांसि १०६
सरिताम् ४ स्वामी १५
सर्गः प्रतिसंहारः ३ स्वास्थ्यम् ४९
सर्व० २८ हतत्विषोऽन्धाः १६

पृष्ठ 330स्थायी लिंक

पृष्ठ 331स्थायी लिंक

Index of Proper names occurring in the Kâvyamîmâmsâ.
श्लोकः पृष्ठम् श्लोकः पृष्ठम्
अमरः ५५ ध्रुवस्वामिनी ४७
अवन्तिसुन्दरी २०, ४६, ५७ नन्दिकेश्वरः १
आचार्याः ३, ९, १३, १६, २०, पतञ्जलिः ५५
२३, ३०, ३५, ५०, ५१, परमेष्ठी० १
५६, ५७, ५८, ६१, ६२, पाणिनिः ५५
७८, ९४, ९९. पाणिनीयाः २२
आनन्दः १६ पाराशरः १
आपराजितिः ४५ पाल्यकीर्तिः ४६
उक्तिगर्भः १ पिङ्गलः ५५
उतथ्यः १ पुलस्त्यः १
उपमन्युः १ प्रचेतायनः १
उपवर्षः ५५ प्राचेतसः ७
उशना ६ बार्हस्पत्याः ४
औद्भटाः २२, ४४ भरतः १
औपकायनः १ भवानी ८
औमेयौ ८, ९, १० भारविः ५५
औशनसाः ४ मङ्गलः ११, १४, १६, २०
कर्णः ८८ मानवाः ४
कामदेवः १ मेण्ठः ५५
कालिदासः १४, ५५ मेधाविरुद्रः १२
काव्यपुरुषः ५, १० यायावरीयः २, ३, ४, १०, ११, १३,
कुचमारः १ १४, १६, १७, २०, २३,
कुड्डालैश्वरः ७९ २५, २६, २७, ३०, ३१,
कुबेरः १ ३५, ४२, ४४, ४५, ४६,
कुमारदासः १२ ५०, ५१, ५६, ५८, ६१,
कुविन्दः ५० ६२, ६३, ७८, ९०, ९१,
कौटिल्यः ४ ९४, ९९, १००
खसाधिपतिः ४७ राजशेखरः २
गोनर्दीयः २६ रुद्रटः ३१
गौरी ७, १० रूपः ५५
चन्द्रगुप्तः ५५ वररुचिः ५५
चित्रशिखः ३९ वर्षः ५५
चित्रसुन्दरी ४० वाक्पतिराजः ६२
चित्राङ्गदः १ वामनीयाः १४, २०
द्रौहिणिः २, ४२ वाल्मीकिः ७
द्वैपायनः ७, ५८ वासुदेवः ५५
धिषणः १, ५ वैकुण्ठः १

पृष्ठ 332स्थायी लिंक

२७७
{lr|lr}
श्लोक: & पृष्ठम् & श्लोक: & पृष्ठम्

व्याडि: & ५५ & सातवाहन: & ५०, ५५

शिशुनाग: & ५० & सारस्वतेय: & १, ५, ६, ७, ८, १०

शूद्रक: & ५५ & साहसाङ्क: & ५०, ५५

शेष: & १ & साहित्यविद्यावधू: & ७

श्यामदेव: & ११, १३, १७ & सुरानन्द: & ७५

श्रीकण्ठ: & १ & सुवर्णनाभ: & १

श्रीकेशव: & ७९ & सूर: & ५५

श्रीशर्मगुप्त: & ४७ & हरिचन्द्र: & ५५

सरस्वती & ५, ६, १० & हर्ष: & ९०

सहस्राक्ष: & १ & हली० & ५६

पृष्ठ 333स्थायी लिंक

पृष्ठ 334स्थायी लिंक

२७९
श्लोकः पृष्ठम् श्लोकः पृष्ठम्
तङ्गण ९४ पूर्वदेश ९३, ९७
तापी ९४ पृथूदक ९४
ताम्रपर्ण ९२ प्रयाग ९४
ताम्रपर्णी १९, ४५, ८०, ९४ प्राग्ज्योतिष ९३
ताम्रलिप्तक ९३ प्लक्षद्वीपः ९०
तुङ्गभद्रा ९४ बर्बर ९४
तुरुष्क ९४ बाहुवेय ८
तुषार ९४ बाहीक ८
तुषारगिरि ५, १० बिन्दुसर ९२
तोसल ९३ बृहद्गृह ९३
त्रवण ३४, ९४ ब्रह्म ८
दक्षिणदेश ९७ ब्रह्मशिला ९४
दक्षिणापथ ९३ ब्रह्मोत्तर ९३
दण्डक ९३ ब्राह्मणवाह ९४
दर्दुर ९३ भादानक ५१
दशपुर ७१, ८६ भारतवर्ष ९२
दशेरक ९४ भृगुकच्छ ९, ९४
देवसभ ९४ भैमरथी ९४
देविका ९४ मगध ३३, ५०, ९३
द्रमिल ३९ मञ्जर ९, ९४
द्रविड ३४ मध्यदेश ५१, ९४
द्रोणाचल ८७ मरु ५१
नर्मदा ६८, ९४ मलद ९३
नागद्वीप ९२ मलय ३९, ४५, ७७, ८१, ९२, ९३, १००
नासिक्य ९३ मल्लवर्तक ९
निषध ९२ महाराष्ट्र ९, ९३
नीलगिरिः ९२ मही ९४
नेपाल ३९, ९३ महेन्द्र ९२, ९३
पयोष्णी ९४ महोदय ८, ९४
पल्लव ९३ मालव ५
पश्चाद्देश ९४ माल्यशिखर ९४
पाञ्चाल ८, ९, ३४ माहिषक ९३
पाटलिपुत्र ५५ माहिष्मती ९३
पाण्ड्य ९३ मुद्गर ९३
पारियात्र ५१, ९२ मुरल ९३
पाल ९, ९३ मेकल ९, ९३
पुण्ड्र ८, ९३ मेरु ८५, ९१, ९२
पुष्करद्वीपः ९० यमुना ८५, ९४

पृष्ठ 335स्थायी लिंक

२८०
श्लोकः पृष्ठम् श्लोकः पृष्ठम्
यवन ९४ वोक्काण ९४
रत्नवती ३९ शक ९४
रमठ ९४ शतद्रु ९४
रम्यकवर्ष ९२ शाल्मलद्वीपः ९०
रावणगङ्गा ९४ शिप्रा ७९
लङ्का १०० शुक्तिमान् ९२
लाट ३४, ५१, १०९, ११० शूरसेन ८, ५०
लिम्पाक ९४ शृङ्गवान् ९२
लोहितगिरि ९३ शोण ९३
लौहित्य ९३ श्रीपर्वत ९४
वक्र ८ श्वभ्रवती ९४
वञ्जुरा ९४ श्वेतगिरिः ९२
वत्सगुल्मम् ९० सरयू ४३
वरुण ९२ सरस्वती ९४
वर्णा ८४ सहुड ९४
वल्लार ९३ सह्य ८५, ९२, ९४, ९६
वह्लव ९४ सिन्धु ९४
वाणायुज ९४ सिंहल ९३
वानवासक ९३ सुराष्ट्र ९, ३४, ९४
वामनस्वामी ९४ सुह्म ८, ९३
वाराणसी ३३, ९३ सूपारक ९३
वार्तघ्नी ९४ सौम्य ९२
वाल्हीक ९४ हंसमार्ग ९४
वाहीक ८, ११० हरहूरव ९४
वितस्ता ९४ हरिवर्ष ९२
विदर्भ १०, ९३ हस्तिनापुर ८
विदेह ९३ हिडिंबा ९४
विनशन ९४ हिमवान् ५९, ८१, ९२, ९४, ९६
विन्ध्य ६८, ९२, ९३, ९४ हिमालयः ४७, ९४, ९६
विपाशा ९४ हिरण्मयवर्ष ९२
विशाला ५५ हूण ९४, १०९
वेणा ९४ हूहुक ९४
वैदिश ९ हेमकूट ९२

पृष्ठ 336स्थायी लिंक

APPENDIX I.
Identification of geographical names occurring
in the Kāvyamīmāṁsā.

Aṅga ... ...The country lying between Bhagalpur and
Monghyr. Its capital was Campāpurī
which is now located within two miles
west of Bhagalpur.
Antarvedi ...The tract of country surrounded by the
Ganges in the north and the Yamunā in
the south; and Vinaśana (or the place
where Sarasvatī disappears) in the west
and Prayāga in the east.
Andhra ... ...The country lying between the river Godā-
varī in the north and the Kṛṣṇā in the
south. Pratiṣṭhānapura was its capital.
Ayodhyā... ...Situated on the river Sarayū in the
United Provinces.
Arbuda ... ...Mount Abu in the Aravalli range now
included in the Sirohi state of Rajputana.
According to Rājaśekhara the part of the
country surrounding Mount Abu is also
called Arbuda, because he makes Arbuda
both a mountain and a Janapada.
Avanti ... ...The country of which Ujjain was the
capital. It is said to be the kingdom of
Vikramāditya.
Aśmaka ... ...Rājaśekhara mentions this among the co-
untries of South India. The Brahmāṇḍa-
purāṇa also places it in the southern India.
But the Kūrmapurāṇa and the Bṛhat-
saṁhitā mention this country as a part of
North India and locate it near the Punjab.
The Daśakumāracarita, Harṣacarita and
Bhaṭṭasvāmin-the commentator on the
36

पृष्ठ 337स्थायी लिंक

282 APPENDIX I.
Arthaśāstra, include Aśmaka as a part of
the Mahārāṣṭra country. It appears, there-
fore, that Aśmaka was situated between
the Godāvarī and Māhiṣmatī, and formed
part of Vidarbha.
8. Ānarta ... ...Includes northern Gujarat and portions of
the Malwa country; its capital was Ānar-
ttapura, afterwards called Ānandapura, the
modern Vadnagar.
9. Āryāvarta ...The northern part of India lying between
the Himālayas in the north and the
Vindhya range in the south; and between
the eastern and western oceans.
10. Irāvatī ... ...This may be identified with the river Ravi
on the banks of which Lahore is situated.
Some scholars identify this with the river
Rapti in Oudh, but this does not seem to
be correct, since Rājaśekhara locates the
river in the northern India.
11. Ilāvṛtavarṣa ...The country surrounding the Mahāmeru,
or the mountain situated in the middle of
the Jambūdvīpa. The Meru is said to
have three Varṣas in the north and three
more in the south. Among the six, the
Bhāratavarṣa is rogarded as the third to
the south.
12. Indrakīla ...One of the peaks in the interior of the
Himālayas.
13. Indradvīpa ...One of the nine parts of the Bhāratavarṣa.
The division of Bhāratavarṣa in nine parts
occurs in the Purāṇas, as well as in the
Kāvyamīmāṁsā which depends for its in-
formation on the Purāṇas·with regard to
this topic. Some scholars are inclined to
identify this with Burma as it is situated
in the east, the direction of Indra.
14. Ujjainī ... ...Modern Ujjain.

पृष्ठ 298 से पृष्ठ 338 से