काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

४४ काव्यमीमांसायाम्
इहापि पूर्ववत्समस्तमिश्रभेदानुगमः । दिव्यपातालीयः—
“स पातु वो यस्य शिखाश्मकर्णिकं
स्वदेहनालं फणपत्रसञ्चयम् ।
विभाति जिह्वायुगलोलकेसरं
पिनाकिनः कर्णभुजङ्गपङ्कजम् ॥”
स्वर्गमर्त्यपातालीयः—
“आंस्तीकोऽस्ति मुनिः स्म विस्मयकृतः पारीक्षितीयान्मखा-
त्त्राता तक्षकक्ष्मणः फणभृतां वंशस्य शक्रस्य च ।
उद्वेल्लन्मलयाद्रिचन्दनलतास्वान्दोलनप्रक्रमे
यस्याद्यापि सविभ्रमं फणिवधूवृन्दैर्यशो गीयते ॥”
सोऽयमित्थङ्कारमुल्लिख्योपजीव्यमानो निःसीमाऽर्थसार्थः सम्प-
द्यते । “अस्तु नाम निःसीमाऽर्थसार्थः । किन्तु द्विरूप एवासौ विचा-
रितसुस्थोऽविचारितरमणीयश्च [इति]। तयोः पूर्वमाश्रितानि शा-
स्त्राणि तदुत्तरं काव्यानि” इत्याौद्भटाः । यथा—
“अपां लङ्घयितुं राशिं रुचा पिञ्जरयन्नभः ।
ज्वमुत्पपात हनुमान्नीलोत्पलदलद्युतिं ॥”
यथा वा—“त आकाशमसिश्याममुत्पत्य परमर्षयः ।
आसेदुरोषधिप्रस्थं मनसा समरंहसः ॥”
यथा च—“तदेव वारि सिन्धूनां महत्स्तेमार्चिषामिति” इत्यादि ॥
“न स्वरूपनिबन्धनमिदं रूपमाकाशस्य सरित्सलिलादेर्वा किन्तु
प्रतिभासनिबन्धनम् । न च प्रतिभासस्तादात्म्येन वस्तुन्यवतिष्ठते ।
यदि तथा स्यात्सूर्याचन्द्रमसोर्मण्डले दृष्ट्या परिच्छिद्यमानद्वादशाङ्गु-
लप्रमाणे पुराणाद्यागमनिवेदितधरावलयमात्रे न स्तः” इति यायाव-
रीयः। एवं नक्षत्रादीनां सरित्सलिलादीनामन्येषां च । यथाप्रतिभासं
च वस्तुनः स्वरूपं शास्त्रकाव्ययोर्निबन्धोपयोगि । शास्त्रे यथा—
१ A अस्तीको. २ V खन्दोलन. ३ C संल्लिख्योपजीव्यमानो. ४ B द्युतिः.
५ C दृष्ट्यपरिच्छिद्यमान.