काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

214 EXPLANATORY NOTES
अत्र यदा तृतीयपादस्थाने तन्वङ्गी यदि लभ्येतेति पाठो भवति तदैतत् परीक्षौपयिकमपि
कामौपयिकं भवति ॥
अर्धान्यथाकरणेन यथा,—
तत्तावदेव शशिनः स्फुरितं गरीयो
यावन्न तिग्मरुचिमण्डलम्अभ्युदेति ।
अभ्युद्यते सकलधामनिधौ तु तस्मिन्
इन्दोः सिताभ्रशकलस्य च को विशेषः ॥
अत्र यदा मध्यमपादयोः स्थाने "यावन्न ताः किमपि गौरतरा हसन्ति । ताभिः पुनर्विहसिता-
ननपङ्कजाभिः" इति पठ्यते तदैतद्वीरार्थोक्तिरूपमपि शृङ्गारोक्तिरूपं सम्पद्यते ॥
पादत्रयान्यथाकरणेन यथा,—
त्यागेन युक्ता दिवमुत्पतन्ति त्यागेन हीना नरकं व्रजन्ति ।
न त्यागिनां दुष्करमस्ति किञ्चित् त्यागो हि सर्वव्यसनानि हन्ति ॥
अत्र यदा तुरीयपादमेवादाय पादत्रयान्यथाकरणेन वक्ष्यमाणः पाठो भवति, तदैतत्त्याग-
प्रशंसार्थमपि त्यागनिन्दार्थमपि जायते ।
तद्यथा—
त्यागो हि सर्वव्यसनानि हन्तीत्यलीकमेतद्भुवि संप्रतीतम् ।
जातानि सर्वव्यसनानि तस्यास्त्यागेन मे मुग्धविलोचनायाः ॥
सरस्वतीकण्ठाभरण pp. 80 and 81. ]
ll. 17–23. In this verse, another instance of borrowing is illus-
trated. Here a later writer makes an attempt to pass off the
composition of an earlier author as his own by the substitution
of a few words in one pāda. For the explanation of the verse या
व्यापारवती etc, see Locana p. 227 on Dhvanyāloka.
l. 24. The instance of large scale borrowing of a whole verse
belonging to another writer, with slight changes only in parts of
the words, is illustrated here.
Page. 61.
ll. 1–4. The example cited here has an interesting historical
background. It appears from this that the great poet Kālidāsa
acted as an ambassador of his patron, king Vikramāditya, who
may be identified with king Candragupta II of the Gupta
dynasty. It also appears probable that Vikramāditya sent
Kālidāsa to the court of the king of the Kuntala country as an
ambassador. It is also probable that Kālidāsa on his return from
the Kuntala king composed a poem recording all the events
connected with his mission. This work is known as कुन्तलेश्वरदौत्यम्,