काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

208 EXPLANATORY NOTES
विशुद्धोक्तिः शूरः प्रकृतिमधुरा भारविगिर-
स्थाप्यन्तर्मोदं कमपि भवभूतिर्वितनुते ॥
हरिश्चन्द्र— पदबन्धोज्ज्वलो हारी कृतवर्णक्रमस्थितिः ।
भट्टारहरिचन्द्रस्य गद्यबन्धो नृपायते ॥ हर्षचरित्र I. 4.
For वर्ष, उपवर्ष, पाणिनि, व्याडि and वररुचि, see कथासरित्सागर and बृहत्कथा-
मञ्जरी-कथापीठलम्बक I.
For the controversy between पाणिनि and वररुचि, see कथासरित्सागर
कथापीठलम्बक IV. 20-25, and बृहत्कथामञ्जरी कथापीठ II. 71-74.
For सभापति cf.
लक्ष्मीभुजो भुवि सभापतयः क नाम सन्तीह सम्प्रति गुणेष्वनुरागवन्तः ।
ये हि प्रलीनखलरोलभराः सुखेन शृण्वन्ति संसदि कवीन्द्रसुभाषितानि ॥
श्रीविक्रमो नृपतिरत्र पतिः सभानामासीत्स कोऽप्यसदृशः कविमित्रनामा ।
यो वार्थमात्रमुदितः कृतिनां गृहेषु दत्त्वा चकार करटीन्दुघटान्धकारम् ॥
हाले गते गुणिनि शोकभराद्बभूवुरुच्छिन्नवाङ्मयजडाः कृतिनस्तथामी ।
यत्तस्य नाम नृपतेर्निशं स्मरन्तो हेल्यक्षरं प्रथममेव परं विदन्ति ॥
श्रीहर्ष इत्यवनिवर्तिषु पार्थिवेषु नाम्नैव केवलमजायत वस्तुतस्तु ।
गीर्हर्ष एष निजसंसदि येन राज्ञा सम्पूजितः कनककोटिशतेन बाणः ॥
सृष्टं तदत्र युवराजनरेश्वरेण यद्दुष्करं किमपि येन गिरः श्रियश्च ।
प्रत्यायनं स्फुटमकारि निजे कवीन्द्रमेकासने समुपवेशयताभिनन्दम् ॥
उदयसुन्दरी—प्रथमोच्छ्वासः ]
l. 20. चन्द्रगुप्तौ. Who is this Candragupta? Is he a different
poet from Candragupta II of the Gupta dynasty or is he the same
as Candragupta himself? We know that Candragupta bore the
epithet of Sāhasāṅka and there is one Sāhasāṅka who is also
described as a poet in the verse—
भासो रामिलसोमिलौ वररुचिः श्रीसाहसांकः कविः etc.
Sūktimuktāvali.
It seems probable, therefore, that Candragupta of this verse
may refer to the same Sāhasāṅka who is to be identified with
Candragupta II of the Gupta dynasty.
विशाला=Ujjayinī.
l. 22. Here the names उपवर्ष etc. seem to have been arranged
in a strictly chronological order, because otherwise, according to
the rules of Pāṇini : अल्पाच्तरम्, the word वर्ष must precede उपवर्ष in the
compound द्वंद. उपवर्ष is known as the earliest commentator on the
Mīmāṁsāsūtras of Jaimini and Bādarāyaṇa. Varṣa is mentioned