काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

200 EXPLANATORY NOTES
Rājaśekhara instructs poets not to indulge in sexual excesses and
advises them to have recourse to women only to remove their आर्ति
or mental weakness. Similar usage can be found in the Mahābhāṣya
of Patañjali (1-1-1) where the word खेद is used instead of आर्ति.
Cf. खेदात् स्त्रीषु प्रवृत्तिर्भवति । समानश्च खेदविगमो गम्यायां चागम्यायाञ्च ।
The word खेद is explained by Kaiyaṭa while commenting on
the Mahābhāṣya Paspaśāhnika as below :—
खेदादिति । खेदयतीति खेदः रागः । इन्द्रियनियमासामर्थ्यं वा खेदः।
Page. 53.
l. 7. व्यवायः=Sexual intercourse.
*[ l. 15. श्रूयन्ते दृश्यन्ते च cf. सन्त्यपि खलु शास्त्रप्रहतबुद्धयो गणिका राजपुत्र्यो महा-
मात्रदुहितरश्च (वा. काम. सू. 1-3-12).
Read in the text महामात्रदुहितरो and शास्त्रप्रहतबुद्धयः. Rājaśekhara
(quoted in the Sūktimuktāvali) praises four such poetesses.
(1) शीलाभट्टारिका (2) विकटनितम्बा (3) विजयाङ्का (4) प्रभुदेवी.
शब्दार्थयोः समो गुम्फः पाञ्चाली रीतिरुच्यते ।
शीलाभट्टारिकावाचि बाणोक्तिषु च सा यदि ॥
के वैकटनितम्बेन गिरां गुम्फेन रञ्जिताः ।
निन्दन्ति निजकान्तानां न मौग्ध्यमधुरं वचः ॥
सरस्वतीय कर्णाटी विजयाङ्का जयत्यसौ ।
या वैदर्भंगिरां वासः कालिदासादनन्तरम् ॥
सूक्तीनां स्मरकेलीनां कलानां च विलासभूः ।
प्रभुदेवी कविर्लाटी गतापि हृदि तिष्ठति ॥
also नीलोत्पलदलश्यामां विजकां तामजानता ।
वृथैव दण्डिनाप्युक्तं सर्वशुक्ला सरस्वती ॥ ]
ll. 14–16. Avantisundarī, the wife of Rājaśekhara was a cul-
tured lady, a poetess and a critic. Rājaśekhara also introduces in
his dramas many female characters who are adepts in composing
verses in different dialects. The word दृश्यन्ते in addition to श्रूयन्ते
clearly shows that ladies gifted with poetic skill and culture
were found in abundance during Rājaśekhara's life-time. In
addition to four poetesses शीलाभट्टारिका, विकटनितम्बा, विजयाङ्का, and प्रभुदेवी
one more poetess सुभद्रा also is praised by Rājaśekhara in one of his
verses quoted in the Sūktimuktāvali p. 47 :
पार्थस्य मनसि स्थानं लेभे लघु सुभद्रया ।
कवीनां च वचोवृत्तिश्चातुर्येण सुभद्रया ॥