काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

śekhara is primarily concerned only with this third variety of speech,
he mentions nevertheless the first two kinds of speech, namely,
the dialects of the primitive sages and divine beings, because he
wanted to show the different stages of linguistic development and
also because these are employed by dramatists in their dramas.
*[ ll. 5-25. वैदर्भी गौडीया cf. सा त्रेधा-वैदर्भी गौडी पाञ्चाली चेति। वामन. 1.2.17.
काकुर्वक्रोक्ति. etc. cf.
विस्पष्टक्रियमाणादक्लिष्टा स्वरविशेषतो भवति ।
अर्थान्तरप्रतीतिर्यत्रासौ काकुवक्रोक्तिः ॥
रुद्रट-काव्यालङ्कार. 2-16.
cf. also काकुर्वक्रोक्तिःस्व्वलङ्कारत्वेन न वाच्या । पाठधर्मत्वात् । तथा चाभिप्रायवान्
पाठधर्मः काकुः । स कथमलङ्कारी स्यादिति यायावरीयः । गुणीभूतव्यङ्ग्यप्रभेद एव चायम् ।
शब्दस्पृष्टत्वेनार्थान्तरप्रतीतिहेतुत्वात् ।
यदाह ध्वनिकारः—
अर्थान्तरगतिः काका या चैषा परिदृश्यते ।
सा व्यङ्ग्यस्य गुणीभावे प्रकारमिममाश्रिता ॥
सा च काकुर्द्विधा—साकाङ्क्षा निराकाङ्क्षा च । वाक्यस्य साकाङ्क्षनिराकाङ्क्षत्वात् । यस्माद्वाक्यात्
यादृशः सङ्केतबलेनार्थः प्रतीयते न तादृश एव, किन्तु न्यूनाधिकः प्रमाणबलेन निर्णययोग्यस्तद्वाक्यं
साकाङ्क्षम् । तद्विपरीतं निराकाङ्क्षम् । वक्तृगता ह्याकाङ्क्षा वाक्ये उपचर्यते । सा च प्रकरणबलान्नि-
र्णीयते । विशिष्टविषयत्वं च तस्यास्तत एवावसीयते ॥ हेमचन्द्रकाव्यानुशासन V.
साकाङ्क्षा and निराकाङ्क्षा cf. द्विविधा काकुः । साकाङ्क्षा निराकाङ्क्षेति । वाक्यस्य
साकाङ्क्षेति । नाट्यशास्त्र chapt. 17; also सरस्वतीकण्ठाभरण 2-56. नवजलधरः.
विक्रमोर्वशीय IV. I. ]
ll. 5-8. Vāmana mentioned three Rītis. But Rudraṭa who
flourished later added a fourth and called it Lāṭīyā. After him
came Rājaśekhara who, though conversant with Rudraṭa's view,
did not accept the Lāṭīyā Rīti, but followed Vāmana in
this respect. The reason why Rājaśekhara ignored the view of
Rudraṭa seems to be that he did not see any necessity of acknow-
ledging a separate Rīti beyond Pāñcālī, probably because the
definition of Rudraṭa which is given below, did not convince him
of the necessity.
द्वित्रिपदा पाञ्चाली लाटीया पञ्च सप्त वा यावत् ।
( K. A. 2-5. )
The three Rītis and the different Kākus form parts of instruc-