काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

EXPLANATORY NOTES.
Notes enclosed within square brackets [ ] belong
to preveious Editions.
Page 1

• [ l. 1. अथातः काव्यं मीमांसिष्यामहे. Hemacandra has named his
  work on Nyāya as प्रमाणमीमांसा. The first sūtra of his work is “अथ
  प्रमाणमीमांसा”. For the propriety of the words अथ and मीमांसा cf.
  Hemacandra’s vṛtti on the same.
  “अथेत्यस्याधिकारार्थत्वाच्छास्त्रेणाधिक्रियमाणस्य प्रस्तूयमानस्य प्रमाणस्याभिधानात्सकल-
  शास्त्रतात्पर्यव्याख्यानेन प्रेक्षावन्तो बोधिताः प्रवर्तिताश्च भवन्ति । आनन्तर्यार्थो वाऽथशब्दः । शब्द-
  काव्यच्छन्दोनुशासनेभ्योऽनन्तरं प्रमाणं मीमांस्यत इत्यर्थः । अनेन शब्दानुशासनादिभिरस्यैककर्तृ-
  कत्वमाह । अधिकारार्थस्य चाथशब्दस्यान्यार्थनीयमानकुसुमदामजलकुम्भादेर्दर्शनमिव श्रवणं
  मङ्गलायापि कल्पत इति । मङ्गले च सति परिपन्थिविघ्नविघातादक्षेपेण शास्त्रसिद्धिरायुष्मच्छ्रोतृकता
  च भवति । परमेष्ठिनमस्कारादिकं तु मङ्गलं कृतमपि न निवेशितं लाघवार्थिना शास्त्रकारेणेति ।
  प्रकर्षेण संशयादिव्यवच्छेदेन मीयते परिच्छिद्यते वस्तुतत्त्वं येन तत्प्रमाणम् । प्रमायां साधक-
  तमम् । तस्य मीमांसोद्देशादिरूपेण पर्यालोचनम् । त्रयी हि शास्त्रस्य प्रवृत्तिरुद्देशो लक्षणं परीक्षा च । तत्र
  नामधेयमात्रकीर्तनमुद्देशः यथेदमेव सूत्रम् । उद्दिष्टस्यासाधारणधर्मवचनं लक्षणम् । तद्द्वेधा सामान्यलक्षणं
  विशेषलक्षणं च । सामान्यलक्षणमनन्तरमेव सूत्रम् । विशेषलक्षणं विशदः प्रत्यक्षमिति । विभागस्तु
  विशेषलक्षणस्यैवाङ्गमिति न पृथगुच्यते । लक्षितस्येदमित्थं भवति नेत्थमिति न्यायतः परीक्षणं परीक्षा
  यथा तृतीयसूत्रम् । पूजितविचारवचनश्च मीमांसाशब्दस्तेन न प्रमाणमात्रस्यैव विचारोऽत्राधिकृतः ।
  किन्तु तदेकदेशभूतानां दुर्नयनिराकरणद्वारेण परिशोधितमार्गाणां नयानामपि । “प्रमाणनयैरधिगमः”
  इति हि वाचकमुख्यः । सकलपुरुषार्थेषु मूर्धाभिषिक्तस्य सोपायस्य सप्रतिपक्षस्य मोक्षस्य च । एवं हि
  पूजितो विचारो भवति । प्रमाणमात्रविचारस्तु प्रतिपक्षनिराकरणपर्यवसायी वाक्छलमात्रं स्यात् ।
  तद्विवक्षायां तु अथ प्रमाणपरीक्षेत्येव क्रियेत । तत् स्थितमेतत् प्रमाणनयपरिशोधितप्रमेयमार्गं सोपायं
  सप्रतिपक्षमोक्षं विवक्षितुं मीमांसाग्रहणमकार्याचार्येणेति ॥ १ ॥” For अथातः cf. also
  “अथातो ब्रह्मजिज्ञासा” ब्र. सू. 1-1-1 and the Bhāṣya. ]
  l. 1. अथातः । Generally original writers in the sūtra style
  begin their treatises with the words either अथातः or अथ. Āpastamba,
  Kaṇāda, Jaimini and Bādarāyaṇa in their respective sūtra works
  use the words अथातः in the beginning, while Patañjali begins with
  अथ in his works on Yoga and Grammar. Eminent Bhāṣyakāras
  such as S'abarasvāmin, S'aṅkarācārya and Patañjali interpret the
  word अथ generally in two senses, i. e. आनन्तर्य and अधिकार. आनन्तर्य
  is meant when अथ is followed by the word अतः and in all other cases
  अधिकार. Others believe that the words अथातः joined together in the
  beginning of a work, mean nothing but आनन्तर्य. This view, held
  १५