काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

६६ काव्यमीमांसायाम्
यथा—"दृष्ट्वान्येभं छेदमुत्पाद्य रज्ज्वा
यन्तुर्वाचं मन्यमानस्तृणाय ।
गच्छन्द्रेभे नागराजः करिण्या
प्रेम्णा तुल्यं बन्धनं नास्ति जन्तोः ॥"
5 अत्रार्थे—"निर्विवेकमनसोऽपि हि जन्तोः
प्रेमबन्धनमशृङ्खलदाम ।
यत्प्रति प्रतिगजं गजराजः
प्रस्थितश्चिरमधारी करिण्या ॥"
बृहतोऽर्थस्याङ्गप्रणयनं खण्डम् । (२) ।
10 यथा—"पुरा पाण्डुप्रायं तदनु कपिशिङ्गा कृतपदं
ततः पाकोद्रेकादरुणगुणसंवर्द्धितवपुः ।
शनैः शोषारम्भे स्थपुटनिजविष्कम्भविवशं
वने वीतामोदं बदरमरसत्वं कलयति ॥"
अत्रार्थे—"पाकक्रियापरिचयप्रगुणीकृतेन
15 संवर्द्धितारुणगुणं वपुषा निजेन ।
आपादितस्थपुटसंस्थितिशोषपोषा-
देतद्वने विरसतां बदरं बिभर्ति ॥"
संक्षिप्तसार्थविस्तरेण तैलविन्दुः । (३) ।
यथा—"यस्य तन्मभराक्रान्त्या पातालतलगामिनी ।
20 महावराहदंष्ट्राया भूयः सस्मार मेदिनी ॥"
अत्रार्थे—"यत्तन्नाक्रान्तिमज्जत्पृथुलमणिशिलाशल्यवेल्लत्फणान्ते
क्लान्ते पत्यावहीनां चलदचलमहास्तम्भसम्भारसीमा ।
सस्मार स्फारचन्द्रद्युति पुनरवनिस्तद्धिरण्याक्षवक्षः-
स्थूलास्थिश्रेणिशाणानिकषणसितमप्याशु दंष्ट्राग्रमुग्रम् ॥"
25 अन्यतमभाषानिबद्धं भाषान्तरेण परिवर्त्त्यत इति नटनेपथ्यम् ।(४)
यथा—"नेच्छइ पासासंकी काओ दिण्णं पि पहिअघरिणीए ।
१ A वर्गि. २ A वर्णि. ३ A C क्रान्ता. ४ B परिवर्तने नट. ५ नेच्छति पाशाशङ्की
काको दत्तमपि पथिकगृहिण्या । अवनतकरतलोद्धूलितवलयमध्यस्थितं पिण्डम् ॥