काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

कविरहस्ये द्वादशोऽध्यायः । ६३

वाचां विचरन्ति कवयः इत्यनन्ता महाकविषु ^१सृ(विसृ)क्तयः[इति]
“समस्तमस्ति” इति यायावरीयः । किन्तु त्रिपथमिममभ्यगीष्महि ·
यदुतान्ययोनिर्निह्नुतयोनिरयोनिश्च[इति] । तत्रान्ययोनिर्द्विधा प्र-
तिबिम्बकल्प, आलेख्यप्रख्यश्च [इति]। निह्नुतयोनिरपि द्विधा तु-
ल्यदेहितुल्यः परपुरप्रवेशसदृशश्च [इति]। ^२अयोनिः पुनरेकादश(?) ५
एव । तत्र—
अर्थः स एव सर्वो वाक्यान्तरविरचना परं यत्र ।
तदपरमार्थविभेदं काव्यं प्रतिबिम्बकल्पं स्यात् ॥
यथा— “ते पान्तु वः पशुपतेरलिनीलभासः
कण्ठप्रदेशघटिताः फणिनः स्फुरन्तः । १०
चन्द्रामृताम्बुकणसङ्गसमुत्प्ररूढ-
यैरङ्कुरैरिव विराजति कालकूटः ॥”
यथा च—“जयन्ति नीलकण्ठस्य नीलाः कण्ठे महाहयः ।
गलद्गङ्गाम्बु^३संसिक्तकालकूटाङ्कुरा इव ॥
कियताऽपि यत्र संस्कारकर्मणा वस्तु भिन्नवद्भाति । १५
तत्कथितमर्थचतुरैरालेख्यप्रख्यमिति काव्यम् ॥
तत्रैवार्थे यथा—
“जयन्ति धवलव्यालाः शम्भोजूटावलम्बिनः ।
गलद्गङ्गाम्बुसंसिक्तचन्द्रकन्दाङ्कुरा इव ॥”
विषयस्य यत्र भेदेऽप्यभेदबुद्धिर्नितान्तसादृश्यात् । २०
तत्तुल्यदेहितुल्यं काव्यं बध्नन्ति सुधियोऽपि ॥
यथा—“अवीनादौ कृत्वा भवति तुरगो यावदवधिः
पशुर्धन्यस्तावत्प्रतिवसति यो जीवति सुखम् ।
अमीषां निर्माणं किमपि तदभूद्गन्धकरिणां
वनं वा क्षोणीभृद्गहनमथवा येन शरणम् ॥” २५

---

१ A ख. २ B ये अयो. ३ B संसिक्ताः.