काव्यालङ्कार (आचार्य भामह - भारतीय काव्यशास्त्र एवं अलङ्कार-सिद्धान्त मूल महाग्रन्थ सटीक)

INDEX 205
Page Page
दारुभित्तिभुवोऽतीत्य 180 न चाभ्युदयभाक् तस्य 20
दीप्रदीपा निशा जज्ञे 176 न तदिच्छन्ति कृतिनो 47
दूराधिकगुणस्तोत्र 148 न तवर्गे शकारेण 184
दूर्वाकाण्डमिव श्यामं 80 न तस्यैव वधं ब्रूयात् 20
'दूषणं न्यूनताशुक्तिः 174 न ते धीर्धीर भोगेषु 60
दृष्टं वा सर्वसारूप्यं 89 न दूषणायायमुदाहृतो 171
दृष्टिं दृष्टिसुखां धेहि 55 न नितान्तादिमात्रेण 35
देवी समागमद्धर्म 131 ननु चाश्मकवंशादि 33
देशकालकलालोक 167 ननूपमाऽनुमैवास्तु 177
द्रव्यक्रियाजातिगुण 181 ननूपसीयते पाणिः 96
द्वयसजद्वघचाविष्ठौ 184 नन्वकारादिवर्णानां 179
द्विजातिवदधीतेऽसौ 81 नपुंसकं तत्पुरुषं 182
द्विधा रूपकमुद्दिष्टं 70 नभःकुसुममस्तीति 180
द्विप्रकारमुदात्तं च 128 न भुञ्जते द्विजास्तच्च 133
द्विः संदधाति किं कर्णः 132 नमोऽस्तु तेभ्यो विद्वद्भ्यः 180
धर्मार्थकामकोपानां 175 नमोऽस्तु तेभ्यो विद्वद्भ्यो 171
धर्मार्थकाममोक्षेषु 2 नरवाहनदत्तेन 171
धर्मिणोऽस्याप्रसिद्धत्वात् 173 न लेशज्ञापकाकृष्टं 181
धातूनादिगणग्राहं 179 न वक्त्रापरवक्त्राभ्यां 24
धावतां सैन्यवाहानां 170 न शब्दपुनरुक्तं तु 168
धीरन्त्यशब्दविषया 167 न शिष्टैरुक्तमित्येव 181
धीरैरालोकितप्रान्तं 179 न सर्वसारूप्यमिति 99
'धूमभासोरपि प्राप्ता 179 न स शब्दो न तद्वाच्यं 172
धूमादभ्रंकषात्साम्भेः 176 नाकवित्वमधर्माय 9
न कान्तमपि निर्भूषं 10 नाटकं द्विपदी शम्या 22

• न चापि समुदायिभ्यः 180 नानाधात्वर्थगम्भीरा 65

206 BHĀMAHĀLAṄKĀRA
Page Page
नानाभाषाविषयिणां 181 पञ्चाशता दोषदृष्टिः 185
नानारत्नादियुक्तं यत् 135 पतनं जायतेऽवश्यं 47
नानार्थवन्तोऽनुप्रासाः 55 पदद्वयस्य सन्धाने 47
नान्यप्रत्ययशब्दा वाक् 179 पदमेकं वरं साधु 177
नापारयित्वा दुर्गार्थं 179 पदानामेव संघातः 167
नाप्रतीतान्यथार्थत्वं 181 पदेनैकेन कथ्येते 152
नाप्रयुक्तं प्रयुञ्जीत 181 पद्मेन्दुभृङ्गमातङ्ग 123
नायकं प्रागुपन्यस्य 20 पयोमुचां ध्वनिर्धीरो 72
निन्दाप्रशंसा 84 परपक्षानुपदाने 174
निमित्ततो वचो यत्तु 116 परप्रत्ययतो यत्तु 179
निराकांक्षं च तद्वाक्यं 167 परानीकानि भीमानि 108
निर्दिष्ट उपमेयेऽर्थे 99 परित्यागश्च कर्तव्यो 175
निर्यान्तो मदयन्तीमे 70 परेण धृतमुक्तेव 179
निशाकृतः प्रकृत्यैव 160 पर्यायोक्तं यदन्येन 132
निष्पेतुरस्यादिव तस्य दीप्ताः 91 पातां वः शम्भुशर्वाण्यौ 169
नीपोऽविलिप्तसुरभिः 112 पादो जयति सिद्धस्त्री 150
नीलं पलाशमाबद्धं 48 पितुः प्रियाय यां भीष्मः 176
नेयार्थं क्लिष्टमन्यार्थं 36 पुञ्जीभूतमिव ध्वान्तं 93
नेयार्थं नीयते युक्तो 37 पुनरुक्तमिदं प्राहुः 168
नेयं विरौति भृङ्गाली 143 पुंसि स्त्रियां च कखन्तं 182
नैकत्रौकारभूयस्त्वं 184 पुरा गौरिति विज्ञानं 180
न्यायः शास्त्रं त्रिवर्गोक्तिः 170 पूर्वापरार्थव्याघातात् 167
न्यूनस्यापि विशिष्टेन 146 प्रचारधर्षितोद्गार 45
पक्षस्तस्य च निर्देशः 173 प्रजाजनश्रेष्ठवरिष्ठभूभृत् 177
पञ्चभिः सन्धिभिर्युक्तं 16 प्रणम्य सार्वं सर्वज्ञं 1
पद्मराजीति च यथा 182 प्रतिज्ञाय यथा भीमः 175

INDEX 207
Page Page
प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्त 167 प्रेयो रसवदूर्जस्वि 128
'प्रतिषेध इवेष्टस्य 105 फुल्लाः सुरभयन्तीमे 170
'प्रतीतशब्दमोजस्वि 65 फुल्लैश्च कुसुमैरन्ये 178
प्रतीतिरर्थेषु यतः , 179 वलाकाः पश्य सुश्रोणि 183
प्रत्यक्षबाधिनी तेन 173 बहुकुसुमविभूषिते 178
प्रत्यक्षमनुमानं वा 180 बहुसत्त्वाश्रयत्वाच्च 141
'प्रत्यक्षं कल्पनापोढं 172 बुद्धौ तु संभवत्येतत् 167
प्रत्यक्षा इव दृश्यन्ते 161 भयशोकाभ्यसूयासु 168
:प्रत्येकमसमर्थानां 179 भरतस्त्वं दिलीपस्त्वं 177
प्रथमालीढमधवः 172 भर्तुश्छन्दानुवर्तिन्यः 168
प्रथितवचसः सन्तः 178 भाविकत्वं च निजगुः 128
'प्रदाय वित्तमर्थिभ्यः 153 भाविकत्वमिति प्राहुः 161
·प्रयुञ्जीतान्ययीभावं 182 भिन्नं गेयमिवेदं तु 34
प्रयोक्तुं ये न युक्ताश्च 181 भूतार्थापह्नवाद्भास्याः 142
प्रवासिनां च चेतांसि 76 भूभृतां पीतसोमानां 171
प्रसादि खमभिधानं च 65 भूयसामुपदिष्टानां 122
[L

208 BHĀMAHĀLAṄKĀRA
Page Page
मलये कन्दरोपान्त 169 यथा विक्लिन्नगण्डानां 49
मातुलो भागिनेयश्च 171 यथा विद्वानधीतेऽसौ 182
माधुर्यमभिवाञ्छन्तः 51 यथा शीतोऽनलो नास्ति 173
मायेव भद्रेति यथा 38 यथा शुचिस्तनुर्ऋणि 173
मार्गद्रुमा महान्तश्च 140 यथासंख्यमथोत्प्रेक्षां 121
मार्जन्यधररागं ते 181 यथाऽऽह गच्छ गच्छेति 168
मालाकारो रचयति 50 यथाऽऽह वरुणाविन्द्रौ 182
मालिनींशुकभृतः 75 यथैवशब्दौ सादृश्यं 80
मालोपमादिः सर्वोऽपि 84 यथेवानभिधानेऽपि 82
मुखं पद्ममिवेत्यत्र 177 यथैतच्छ्याममाभाति 184
मुख्यस्तावदयं न्यायो 179 यथोच्यतेऽम्भसा 182
मुनीनपि हरन्त्येते 60 यथोदितं बलभिदा 182
यतिर्मम पिता बाल्यात् 173 यथोपदेशं क्रमशो 168
यतिश्छन्दोऽधिरूढानां 169 यथोपपत्ति कृतिभिः 88
यत्किञ्चित्कान्तिसामान्यात् 88 यदभिन्नार्थमन्योन्यं 168
यत्नो विदितवेद्येन 7 यदलङ्घितमर्यादाः 146
यत्नोऽस्यां कविना कार्यः 118 यदि काव्यशरीरस्य 20
यत्र तेनैव तस्य स्यात् 155 यदि गौरित्ययं शब्दः 180
यत्र दृष्टान्तमात्रेण 177 यदि चोत्कण्ठया यत्तत् 42
यत्रोक्ते गम्यतेऽन्योऽर्थः 113 यदि वोपेक्षितं तस्य 170
यथा कमलपलाक्षी 81 यदुक्तं त्रिप्रकारत्वं 84
यथाजिह्वदित्यादि 47 यदुप्रवीरः प्रगृहीतशार्ङ्गः 86
यथा तद्वदसाधीयः 49 यहच्छाशब्दमप्यन्ये 181
यथा पटयतीत्यादि 182 यस्यातिशयवानर्थः 93
यथाऽभितो वनाभोगं 176 या देशे द्रव्यसंभूतिः 169
यथा मन्दारकुसुम 51 या विशेषाभिधानाय 145

INDEX 209
Page Page
न्यां वदत्युपमामेतत् 150 ल्युट् च कर्तृविषयं 183
युक्तं लोकस्वभावेन 16 वक्त्रकान्तीक्षणगति 123
युक्तं वक्रस्वभावोक्त्या 30 वक्त्रं चापरवक्त्रं च 24
युक्त्याऽनया मृध्यमया 55 वक्रवाचां कवीनां ये 181
युगादौ भगवान्ब्रह्मा 95 वक्राभिधेयशब्दोक्तिः 35
येनागोप्रतिषेधाय 180 वक्ष्यमाणोक्तविषयः 105
रचिता रत्नमालेव 158 वतिनापि क्रियासाम्यं 81
रतिखेदपरिश्रान्ता 183 वदेदिमनिजन्तं च 184
-रत्नवत्त्वादगाधत्वात् 141 वनेऽथ तस्मिन् 102
रथाङ्गशुले बिभ्राणौ 169 वरा विभूषा संसृष्टिः 158
-रसवद्दर्शितस्पष्ट 131 वर्णभेदादिदं भिन्नं 180
रहिता सत्कवित्वेन 4 वर्णानां क्रमवृत्तित्वात् 179
राज्याय पुनरुत्तस्थौ 175 वर्णानां यः पुनर्वादो 64
रामप्रसक्त्यै यान्तीनां 134 वहन्ति गिरयो मेघान् 109
रामः सप्ताभिनत्सालान् 148 वाक्काटवाद्यश्चेति 45
रुणद्धि रोदसी चास्य 6 वाक्यमित्याहुरपरे 167
रूपकादिमलंकारं 11 वाचां वक्रार्थशब्दोक्तिः 178
रूपकादिरलंकारः 10 वासःशङ्खानुपादानात् 87
रूपकार्थेन च पुनः 157 वासाय वासरः क्रान्तो 157
रूपादीनां यथा द्रव्यं 175 विचित्रबर्हाभरणाश्च 103
रोदितिस्वपितीत्यादि 184 विजहुस्तस्य ताः शोकं 40
-लक्षणं रूपकेऽपीदं 137 विजिगीषुमुपन्यस्य 170
लक्ष्म प्रयोगदोषाणां 175 विज्ञानमात्रसादृश्यात् 172
-लाटीयमप्यनुप्रासं 55 विड्वर्चोविष्ठितक्लिन्न 45
लिङ्गत्रयोपपन्नं च 183 विदधानौ किरीटेन्दू 169
-लोके युक्तिः कलाश्चेति 7 विदूरदेशानपि वः 145
15

210 BHĀMAHĀLAṄKĀRA
Page Page
विद्यानां सततमपाश्रयो 184 वृत्तमाख्यायते तस्यां 24
विद्युत्वन्तस्तमाला 169 वृद्धिपक्षं प्रयुञ्जीत 181
विधिर्नाभिगतोऽन्यैस्तु 97 वृद्धिमायान्ति यामिन्यः 152
विनयेन विना का श्रीः 4 वेणुदाकेरिति च तां 38
विनश्वरोऽस्तु नित्यो वा 180 वैदर्भमन्यदस्तीति 31
विना पुरुषकारेण 147 वैपरीत्याद्विपर्यासं 177
विना यथेवशब्दाभ्यां 81 व्यतिरेकं तमिच्छन्ति 110
विन्ध्यं महानिव घनः 163 व्यवहाराय लोकस्य 180
विपक्षस्तद्विसदृशो 174 व्यालवन्तो दुरारोहा 168
विपर्यस्तं तथैवाहुः 170 शक्रचापग्रहादत्र 87
विरहितरमणीको 169 शङ्खव्राताकुलोऽन्तस्ति 178
विरुद्धपदमस्वर्थं 178 शतहृदेन्द्रायुधवान् 98
विरुद्धार्थं मतं व्यर्थं 167 शतांशेनापि भवता 148
विरुद्धेनोपमानेन 77 शपथैरपि चादेयं 180
विलक्ष्मणा हि काव्येन 9 शबलादिभ्योऽतितरां 183
विलोक्यान्त्यनिबन्धांश्च 9 शब्दन्यायानुपारूढः 37
विवादास्पदधर्मेण 173 शब्दरत्नं स्वयं गम्यं 179
विशिष्टस्य यदादानं 152 शब्दश्छन्दोऽभिधानार्थाः 7
विशेषप्रथनायासौ 143 शब्दहीनं यतिभ्रष्टं 167
विशेषं वेद बालोऽपि 171 शब्दानाकुलता चेति 161
विशेषेण च तत्रेष्टा 183 शब्दाभिधेयालङ्कार 12
विशेषेणेयमुन्निद्रो 184 शब्दाभिधेये विज्ञाय 9
विषमा भूस्ततस्तेभ्यः 168 शब्दार्णावस्य यदि 184
विषमोपलभिन्नोर्मि 94 शब्दार्थौ सहितौ काव्यं 13
विहायोपनतं राज्यं 135 शमयन्ति क्षितेस्तापं 141
वृत्तदेवादिचरित 15 शरा दृढधनुर्मुक्ता 171

INDEX 209
Page Page
न्यां वदत्युपमामेतत् १५० ल्युटं च कर्तृविषयं १८३
युक्तं लोकस्वभावेन १६ वक्त्रकान्तीक्षणगति १२३
युक्तं वक्रस्वभावोक्त्या ३० वक्त्रं चापरवक्त्रं च २४
युक्त्याऽनया मध्यमया ५५ वक्रवाचां कवीनां ये १८१
युगादौ भगवान्ब्रह्मा ९५ वक्राभिधेयशब्दोक्तिः ३५
येनागोप्रतिषेधाय १८० वक्ष्यमाणोक्तविषयः १०५
रचिता रत्नमालेव १५८ वतिनापि क्रियासाम्यं ८१
रतिखेदपरिश्रान्ता १८३ वदेदिमनिजन्तं च १८४
रत्नवत्त्वादगाधत्वात् १४१ वनेऽथ तस्मिन् १०२
रथाङ्गशूले बिभ्राणौ १६९ वरा विभूषा संसृष्टिः १५८
रसवद्दर्शितस्पष्ट १३१ वर्णभेदादिदं भिन्नं १८०
रहिता सत्कवित्वेन ४ वर्णानां क्रमवृत्तित्वात् १७९
राज्याय पुनरुत्तस्थौ १७५ वर्णानां यः पुनर्वादो ६४
रामप्रसक्त्यै यान्तीनां १३४ वहन्ति गिरयो मेघान् १०९
रामः सप्ताभिनत्सालान् १४८ वाक्राटवादयश्चेति ४५
रुणद्धि रोदसी चास्य ६ वाक्यमित्याहुरपरे १६७
रूपकादिमलंकारं ११ वाचां वक्रार्थशब्दोक्तिः १७८
रूपकादिरलंकारः १० वासःशब्दानुपादानात् ८७
रूपकार्थेन च पुनः १५७ वासाय वासरः श्रान्तो १५७
रूपादीनां यथा द्रव्यं १७५ विचित्रबर्हाभरणाश्च १०३
रोदितिस्वपितीत्यादि १८४ विजहुस्तस्य ताः शोकं ४०
लक्षणं रूपकेऽपीदं १३७ विजिगीषुरुपन्यस्य १७०
लक्ष्म प्रयोगदोषाणां १७५ विज्ञानमात्रसादृश्यात् १७२
लाटीयमप्यनुप्रासं ५५ विद्वचोविष्ठितक्लिन्न ४५
लिङ्गत्रयोपपन्नं च १८३ विदधानौ किरीटेन्दू १६९
लोको युक्तिः कलाश्चेति ७ विदूरदेशानपि वः १४५
15

२१० BHĀMAHĀLAṄKĀRA
Page Page
विद्यानां सततमपाश्रयो 184 वृत्तमाख्यायते तस्यां 24
विद्युत्वन्तस्ततमाला 169 वृद्धिपक्षं प्रयुञ्जीत 181
विधिर्नाभिगतोऽन्यैस्तु 97 वृद्धिमायान्ति यामिन्यः 152
विनयेन विना का श्रीः 4 वेणुदाकेरिति च तां 38
विनश्वरोऽस्तु नित्यो वा 180 वैदर्भमन्यदस्तीति 31
विना पुरुषकारेण 147 वैपरीत्याद्विपर्यासं 177
विना यथैवशब्दाभ्यां 81 व्यतिरेकं तमिच्छन्ति 110
विन्ध्यं महानिव घनः 163 व्यवहाराय लोकस्य 180
विपक्षस्तद्विसदृशो 174 व्यालवन्तो दुरारोहा 168
विपर्यस्तं तथैवाहुः 170 शक्रचापग्रहादत्र 87
विरहितरमणीको 169 शङ्खव्राताकुलोऽन्तस्ति 178
विरुद्धपदमस्वर्थं 178 शतहृदेन्द्रायुधवान् 98
विरुद्धार्थं मतं व्यर्थं 167 शतांशेनापि भवता 148
विरुद्धेनोपमानेन 77 शपथैरपि चादेयं 180
विलक्षणा हि काव्येन 9 शबलादिभ्योऽतितरां 183
विलोक्यान्थनिबन्धांश्च 9 शब्दन्यायानुपारूढः 37
विवादास्पदधर्मेण 173 शब्दरत्नं स्वयं गम्यं 179
विशिष्टस्य यदादानं 152 शब्दश्छन्दोऽभिधानार्थाः 7
विशेषप्रथनायासौ 143 शब्दहीनं यतिभ्रष्टं 167
विशेषं वेद बालोऽपि 171 शब्दानाकुलता चेति 161
विशेषेण च तत्रेष्टा 183 शब्दाभिधेयालङ्कार 12
विशेषेयमुच्छिष्टो 184 शब्दाभिधेये विज्ञाय 9
विषमा भूभृतस्तेभ्यः 168 शब्दार्णवस्य यदि 184
विषमोपलभिन्नोर्मि 94 शब्दार्थौ सहितौ काव्यं 13
विहायोपनतं राज्यं 135 शमयन्ति क्षितेस्तापं 141
वृत्तदेवादिचरित 15 शरा दृढधनुर्मुक्ता 171

INDEX 211
Page Page
शशिकान्तोपलच्छन्नं 136 सखि मानं प्रिये धेहि 168
शशिनो ग्रहणादेतद् 99 संख्यानमिति मेधावि 121
. शाकारौ जागुरिष्टौ च 183 सङ्गमात्पाण्डुशव्दस्य 49
शाश्वतोऽशाश्वतो वेति 173 स च तद्व्यवहारोऽत्र 170
शास्त्रलोकावपास्यैवं 171 सचेतसो वनेभस्य 171
शिशिरासारकणिका 183 सतां विश्वजनीनानां 153
शिष्टप्रयोगमात्रेण 182 सत्त्वाद्यः प्रमाणाभ्यां 172
शीकराम्भोमदस्रुजः 70, 138 सदैव वारि सिन्धूनां 175
शुनेव सारङ्गकुलं 95 सदोपभुक्तं सर्वाभिः 179
शुभमरकतपद्मरागचित्रे 178 सन्दष्टकसमुद्गादेः 57
शेषो हिमगिरिस्त्वं च 146 सन्द्रयोरिति यः सिद्धः 174
श्रद्धेयं जगति मतं 185 सन्द्रयोः सदृशे सिद्धो 174
श्रव्यं नातिसमस्तार्थं 51 सन्धादिसाधनासिद्धौ 175
श्रुतिकटु तथैवाहुः 45 सन्निवेशविशेषात्तु 48
श्रुतिदुष्टार्थदुष्टे च 41 स पीतवासाः प्रगृहीतशाङ्गो 98
श्रुतेः सामान्यधर्माणां 168 स प्रियासङ्गमोत्कण्ठां 74
श्रेयसो विनयाधानं 168 समग्रगगनायाम 150
श्रेयान् वृद्धानुशिष्टत्वात् 177 समन्तपादग्रमकं 56
श्रौत्रादिं न तु दुर्बोधं 181 समस्तवस्तुविषयं 70
श्लिष्टस्यार्थेन संयुक्तः 157 समानवस्तुन्यासेन 82
श्लेषादेवार्थवचसोः 139 स मारुताकम्पितपीतवासाः 86
षण्णामृतूनां भेदेन 169 समारोपः किलैतावान् 172
षष्ठ्या शब्दस्य शुद्धिः स्यात् 185 समासवन्ति भूयांसि 51
षष्ठ्या शरीरं निर्णीतं 185 समासातिशयोक्तौ च 104
स एकस्त्रीणि जयति 144 समासेन यथान्यायं 172
स कूटस्थोऽनपायी च 180 समासेनोदितमिदं 126

212 BHĀMAHĀLAṄKĀRA
Page
समाहितं राजमित्रे 134 साधुसाधारणत्वादिः
समुदायाभिधानस्य 119 साध्यधर्मानुगमतः
समुदायार्थशून्यं यत् 167 साध्यसाधनधर्माभ्यां
संस्कृतं प्राकृतं चान्यत् 13 साध्यसाधनयोरुक्तिः
संस्कृतानाकुलश्रव्य 24 साध्येन लिङ्गानुगतिः
संस्कृताऽसंस्कृता चेष्टा 24 साध्यः खगोहेष्विव
सरः शरत्प्रसन्नाम्भो 93 सामान्यगुणनिर्देशात्
सरूपवर्णविन्यासं 54 सालातुरीयमतमेतदनुक्रमेण
सरूपशेषं तु पुमान् 182 सावर्ण्यवज्झयो हस्य
सर्गबन्धोऽभिनेयार्थे 15 सा समासोक्तिरुद्दिष्टा
सर्गबन्धो महाकाव्यं 16 सितासिताक्षी
सर्वथा पदमप्येकं 9 सितासिते पक्ष्मवती
सर्वे सर्वेण सारूप्यं 88 सिद्धो यश्चोपसंख्यानात्
सर्वशास्त्रविरुद्धत्वात् 173 सुखसेव्यो जनानां त्वं
सर्वेभ्यश्च भृशादिभ्यो 182 सुगन्धिकुसुमानम्रा
सर्वैवातिशयोक्तिस्तु 118 सुगन्धि नयनानन्दि
स लोलमालानीलालि 54 सुजनावगमाय भामहेन
ससंदेहं वचः स्तुत्यै 154 सुधियामपि नैवेदं
ससंशयमिति प्राहुः 168 सुपां तिङां च व्युत्पत्तिं
स साम्यमापादयति 82 सूत्रकृत्पदकारेष्ट
सहितं सहितं कर्तुं 58 सूत्रज्ञापकमात्रेण
सहोक्तिपरिवृत्ती च 128 सूत्राम्भसं पदावर्तं
साक्षादरूढं वाच्येऽर्थे 41 सूर्याशुसंमीलितलोचनेषु
साधुना साऽधुना तेन 58 सैषा सर्वैव वक्रोक्तिः
साधु वाऽसाधु वाऽऽगामि 108 सोदाहरणलक्ष्माणो
साधुः संसारात् 59 सौधेषु घनमुक्तानां

FIFTH PARICCHHEDA 177
काशा हरन्ति हृदयममी कुमुमसौरभात् ।
अपामभ्यर्णवर्तित्वादेते ज्ञेयाः शरारयः ॥ ५३ ॥
असौ शुक्लान्तनेत्रत्वाच्चकोर इति गृह्यताम् ।
तुल्यजातावदृष्टत्वात् साधयत्यचकोरताम् ॥ ५४ ॥
उक्तस्यार्थस्य दृष्टान्तः प्रतिबिम्बनिदर्शनम् ।
ननूपमाऽनुमैवास्तु न हेत्वनभिधानतः ॥ ५५ ॥
साध्यसाधनयोरुक्तिरुक्तादन्यत्र नेष्यते ।
मुखं पद्ममिवेत्यत्र किं साध्यं किं च साधनम् ॥ ५६ ॥
इति प्रयोगस्य यथा कलावपि भवानिह ।
श्रेयान् वृद्धानुशिष्टत्वात् पूर्वे कृतयुगे यथा ॥ ५७ ॥
यत्र दृष्टान्तमात्रेण व्यज्येते साध्यसाधने ।
तमाहुः शुद्धदृष्टान्तं तन्मात्राविष्कृतेर्यथा ॥ ५८ ॥
भरतस्त्वं दिलीपस्त्वं त्वमेवैलः पुरूरवाः ।
त्वमेव वीर प्रद्युम्नस्त्वमेव नरवाहनः ॥ ५९ ॥
कथमेकपदेनैव व्यज्येरन्नस्य ते गुणाः ।
इति प्रयुञ्जते सन्तः केचिद्विस्तरभीरवः ॥ ६० ॥
पद्मेकं वरं साधु नार्वाचीननिबन्धनम् ।
वैपरीत्याद्विपर्यासं कीर्तेरपि करोति तत् ॥ ६१ ॥
अहृद्यमसुनिर्भेदं रसवत्त्वेऽप्यपेशलम् ।
काव्यं कपित्थमामं यत् केषांचित्तादृशं यथा ॥ ६२ ॥
प्रजाजनश्रेष्ठवरिष्ठभूभृ-
च्छिरोऽर्चितांघ्रिः पृथुकीर्तिधिष्ण्य ।
12

अहिन्नपद्मस्य जलारिधाम्न-
स्तवैव नान्यस्य सुतस्य वृत्तम् ॥ ६३ ॥
अंशुमद्भिश्च मणिभिः फलनिम्नैश्च शाखिभिः ।
फुल्लैश्च कुसुमैरन्ये वाचोऽलंकुर्वते यथा ॥ ६४ ॥
शुभमरकतपद्मरागचित्रे
सफलसपल्लवभूरिचारुवृक्षे ।
बहुकुसुमविभूषिते स तस्थौ
सुरमुनिसिद्धयुते सुमेरुपृष्ठे ॥ ६५ ॥
तदेभिरङ्गैर्भूष्यन्ते भूषणोपवनस्रजः ।
वाचां वक्रार्थशब्दोक्तिरलंकाराय कल्पते ॥ ६६ ॥
विरुद्धपदमस्वर्थं बहुपूरणमाकुलम् ।
कुर्वन्ति काव्यमपरे व्यायताभीप्सया यथा ॥ ६७ ॥
एलातक्कोलनागस्फुटवकुललता चन्दनस्पन्दनाढ्यो
मुक्ताकर्पूरचक्रागरुकमनाशिलास्थासकव्याततीरः ।
शङ्खव्राताकुलोऽन्तस्तिमितिमकरकुलाकीर्णवीचीप्रतानो
दध्रे यस्याम्बुराशिः शशिकुमुदसुधाक्षीरशुद्धां सुकीर्तिम् ॥
इति निगदितास्तास्ता वाचामलंकृतयो मया
बहुविधकृतीर्दृष्ट्वाऽन्येषां स्वयं परितर्क्य च ।
अथितवचसः सन्तोऽभिज्ञाः प्रमाणमिहापरे
गुरुतरधियामस्वाराधं मनोऽकृतबुद्धिभिः ॥ ६९ ॥
॥ इति भामहालंकारे पञ्चमः परिच्छेदः ॥

षष्ठः परिच्छेदः ।
सूत्राम्भसं पदावर्तं पारायणरसातलम् ।
धातूणादिगणग्राहं ध्यानग्रहबृहत्प्लवम् ॥ १ ॥
धीरैरालोकितप्रान्तममेधोभिरसूयितम् ।
सदोपभुक्तं सर्वाभिरन्यविद्याकरेणुभिः ॥ २ ॥
नापारयित्वा दुर्गाधममुं व्याकरणार्णवम् ।
शब्दरत्नं स्वयंगम्यमलं कर्तुमयं जनः ॥ ३ ॥
तस्य चाधिगमे यत्नः कार्यः काव्यं विधित्सता ।
परप्रत्ययतो यत्तु क्रियते तेन का रतिः ॥ ४ ॥
नान्यप्रत्ययशब्दा वागाविभाति मुदे सताम् ।
परेण धृतमुक्तेव सरसा कुसुमावली ॥ ५ ॥
मुख्यस्तावदयं न्यायो यत्स्वशक्त्या प्रवर्तते ।
अन्यसारखता नाम सन्त्यन्योक्तानुवादिनः ॥ ६ ॥
प्रतीतिरर्थेषु यतस्तं शब्दं ब्रुवते परे ।
धूमभासोरपि प्राप्ता शब्दताऽग्न्यनुमां प्रति ॥ ७ ॥
नन्वकारादिवर्णानां समुदायोऽभिधेयवान् ।
अर्थप्रतीतये गीतः शब्द इत्यभिधीयते ॥ ८ ॥
प्रत्येकमसमर्थानां समुदायोऽर्थवान्कथम् ।
वर्णानां क्रमवृत्तित्वान्न्याय्या नापि च संहतिः ॥ ९ ॥

180 BHĀMAHĀLAṄKĀRA
न चापि समुदायिभ्यः समुदायोऽतिरिच्यते ।
दारुभित्तिभुवोऽतीत्य किमन्यत्सद्म कल्प्यते ॥ १० ॥
तस्मात्कूटस्थ इत्येषा शाब्दी वः कल्पना वृथा ।
प्रत्यक्षमनुमानं वा यत्र तत्परमार्थतः ॥ ११ ॥
शपथैरपि चादेयं वचो न स्फोटवादिनाम् ।
नभःकुसुममस्तीति श्रद्दध्यात् कः सचेतनः ॥ १२ ॥
इयन्त ईदृशा वर्णा ईदृगर्थाभिधायिनः ।
व्यवहाराय लोकस्य प्रागित्थं समयः कृतः ॥ १३ ॥
स कूटस्थोऽनपायी च नादादन्यश्च कथ्यते ।
मन्दाः साङ्केतिकानर्थान् मन्यन्ते पारमार्थिकान् ॥ १४ ॥
विनश्वरोऽस्तु नित्यो वा सम्बन्धोऽर्थेन वा सता ।
नमोऽस्तु तेभ्यो विद्वद्भ्यः प्रमाणं येऽस्य निश्चितौ ॥ १५ ॥
अन्यापोहेन शब्दोऽर्थमाहेत्यन्ये प्रचक्षते ।
अन्यापोहश्च नामान्यपदार्थापाकृतिः किल ॥ १६ ॥
यदि गौरित्ययं शब्दः कृतार्थोऽन्यनिराकृतौ ।
जनको गवि गोबुद्धेर्मृग्यतामपरो ध्वनिः ॥ १७ ॥
अर्थज्ञानफलाः शब्दा न चैकस्य फलद्वयम् ।
अपवादविधिज्ञाने फले चैकस्य वः कथम् ॥ १८ ॥
पुरा गौरिति विज्ञानं गोशब्दश्रवणाद्भवेत् ।
येनागोप्रतिषेधाय प्रवृत्तो गौरिति ध्वनिः ॥ १९ ॥
वर्णभेदादिदं भिन्नं वर्णाः स्वांशा विकल्पतः ।
के शब्दाः किंच तद्वाच्यमित्यहो वर्त्म दुस्तरम् ॥ २० ॥

द्रव्यक्रियाजातिगुणभेदात् ते च चतुर्विधाः ।
यदृच्छाशब्दमप्यन्ये डित्थादिं प्रतिजानते ॥ २१ ॥
नानाभाषाविषयिणामपर्यन्तार्थवर्तिनाम् ।
इयत्ता केन वाऽमीषां विशेषादवधार्यते ॥ २२ ॥
वक्रवाचां कवीनां ये प्रयोगं प्रति साधवः ।
प्रयोक्तुं ये न युक्ताश्च तद्विवेकोऽयमुच्यते ॥ २३ ॥
नाप्रयुक्तं प्रयुञ्जीत चेतःसंमोहकारिणम् ।
तुल्यार्थत्वेऽपि हि ब्रूयात् को हन्तिं गतिवाचिनम् ॥ २४ ॥
श्रौलादिं न तु दुर्बोधं न दुष्टादिमपेशलम् ।
ग्राम्यं न पिण्डीशूरादिं न डित्थादिमपार्थकम् ॥ २५ ॥
नाप्रतीतान्यर्थार्थत्वं धात्वनेकार्थतावशात् ।
न लेशज्ञापकाकृष्टं स हन्ति ध्याति वा यथा ॥ २६ ॥
न शिष्टैरुक्तमित्येव न तन्त्रान्तरसाधितम् ।
छन्दोवदिति चोत्सर्गान्न चापि च्छान्दसं वदेत् ॥ २७ ॥
क्रमागतं श्रुतिसुखं शब्दमर्थ्यमुदीरयेत् ।
अतिशेते ह्यलंकारमन्यं व्यञ्जनचारुता ॥ २८ ॥
सिद्धो यश्चोपसंख्यानादिष्ट्या यश्चोपपादितः ।
तमाद्रियेत प्रायेण न तु योगविभागजम् ॥ २९ ॥
इयं चन्द्रमुखी कन्या प्रकृत्यैव मनोहरा ।
अस्यां सुवर्णालंकारः पुष्णाति नितरां श्रियम् ॥ ३० ॥
वृद्धिपक्षं प्रयुञ्जीत संक्रमेऽपि मृजेर्यथा ।
मार्जन्त्यधररागं ते पतन्तो बाष्पबिन्दवः ॥ ३१ ॥

182 BHĀMAHĀLAṄKĀRA
सरूपशेषं तु पुमान्स्त्रिया यत्र च शिष्यते ।
यथाह वरुणाविन्द्रौ भवौ शर्वौ मृडाविति ॥ ३२ ॥
यथा·पटयतीत्यादि णिच्प्रातिपदिकात्ततः ।
णाविष्ठवदितीष्ट्या च तथा क्रशयतीत्यपि ॥ ३३ ॥
प्रयुञ्जीताव्ययीभावमदन्तं नाप्यपञ्चमी ।
तृतीयासप्तमीपक्षे नालुग्विषयमानयेत् ॥ ३४ ॥
तिष्ठद्गुप्रभृतौ वाच्यौ नक्तंदिवसगोचरौ ।
यथा विद्वानधीतेऽसौ तिष्ठद्गु च वहद्गु च ॥ ३५ ॥
शिष्टप्रयोगमात्रेण न्यासकारमतेन वा ।
तृचा समस्तषष्ठीकां न कथंचिदुदाहरेत् ॥ ३६ ॥
सूत्रज्ञापकमात्रेण वृत्रहन्ता यथोदितः ।
अकेन च न कुर्वीत वृत्तिं तद्गमको यथा ॥ ३७ ॥
पञ्चराजीति च यथा प्रयुञ्जीत द्विगुं स्त्रियाम् ।
नपुंसकं तत्पुरुषं पुरुहूतसभं यथा ॥ ३८ ॥
सर्वेभ्यश्च भृशादिभ्यो वदेल्लुप्तहलं यथा ।
प्रियोन्मनायते सा ते किं शठाभिमनायसे ॥ ३९ ॥
तीयैकवचः षष्ठ्यामामन्तं च वदेत् क्विपि ।
थोदितं बलभिदा सुरुचां विद्युतामिव ॥ ४० ॥
सन्तमपि यद्वाक्यं तत्तथैव प्रयोजयेत् ।
थोच्यतेऽम्भसा भासा यशसामम्भसामिति ॥ ४१ ॥
से स्त्रियां च कस्वन्तमिच्छन्त्यच्छान्दसं किल ।
नेयुषामपि दिवं यथा न व्येति चारुता ॥ ४२ ॥

SIXTH PARICCHEDA 183
इभकुम्भनिभे बाला दधुषी कञ्चुकं स्तने ।
'रतिखेदपरिश्रान्ता जहार हृदयं नृणाम् ॥ ४३ ॥
शबलादिभ्योऽतितरां भाति णिङिवाहितो यथा ।
बलाकाः पश्य सुश्रोणि घनाञ्छवलयन्त्यमूः ॥ ४४ ॥
शिशिरासारकणिकासदृशः सेतुगन्धवाट् ।
त्वां वीजयति सुश्रोणि रतिखेदालसेक्षणाम् ॥ ४५ ॥
एवं णिचः प्रयोगस्तु सर्वत्रालंकृतिः परा ।
लिङ्गत्रयोपपन्नं च ताच्छील्यविषयं णिनिम् ॥ ४६ ॥
तस्या हारी स्तनाभोगो वदनं हारि सुन्दरम् ।
हारिणी तनुरत्यन्तं कियन्न हरते मनः ॥ ४७ ॥
ताच्छील्यादिषु चेष्यन्ते सर्व एव तृनादयः ।
विशेषेण च तत्रेष्टा युच्कुरज्वरजिष्णवः ॥ ४८ ॥
क्तिन्नन्तं च प्रयुञ्जीत संगतिः संहतिर्यथा ।
शाकारौ जागुरिष्टौ च जागर्या जागरा यथा ॥ ४९ ॥
उपासनेति च युचं नित्यमासेः प्रयोजयेन् ।
ल्युटं च कर्तृविषयं देवनो रमणो यथा ॥ ५० ॥
अणन्तादपि ङीबिष्टो लक्ष्मीः पौरन्दरी यथा ।
अब्महारजनाल्लाक्षारोचनाभ्यां तथा च ठक् ॥ ५१ ॥
ङ्मतुविष्टं च कुमुदाद्यथेयं भूः कुमुद्वती ।
ठक् चापि तेन जयतीत्याक्षिकः शास्त्रिको यथा ॥ ५२ ॥
हितप्रकरणे णं च सर्वशब्दात् प्रयुञ्जते ।
ततश्छमिष्टथा च यथा सार्वः सर्वीय इत्यपि ॥ ५३ ॥

184 BHĀMAHĀLAṄKĀRA
वदेदिमनिजन्तं च पटिमा लघिमा यथा ।
विशेषेणेयसुन्निष्ठो ज्यायानाप कनीयसीम् ॥ ५४ ॥
द्वयसद्दघ्नचाविष्टौ प्रमाणविषयौ यथा ।
जानुदघ्नी सरिन्नारीनितम्बद्वयसं सरः ॥ ५५ ॥
मतुप्प्रकरणे ज्योत्स्नातमिस्त्राशृङ्गिणादयः ।
इनश्च फलबर्हाभ्यां फलिनो बर्हिणो यथा ॥ ५६ ॥
इनिः प्रयुक्तः प्रायेण तथा ठंश्च मनीषिभिः ।
तत्रापि मेखलामालामायानां सुतरां मतौ ॥ ५७ ॥
अभ्यस्ताज्झेरदादेशे दधतीत्यादयोऽपि च ।
रोदिति स्वपितीत्यादि सहेता सार्वधातुकम् ॥ ५८ ॥
अभ्यस्तेषु प्रयोक्तव्यमदन्तं घुभृञोः शतुः ।
असौ दधदलंकारं स्रजं बिभ्रच्च शोभते ॥ ५९ ॥
[न तवर्गं शकारेण कचित् सं]योगिनं वदेत् ।
यथैतच्छ्याममाभाति वनं वनजलोचने ॥ ६० ॥
नैकत्रौकारभूयस्त्वं गतो यातो हतो यथा ।
सावर्ण्यवज्झयो हस्य ब्रूयान्नान्यत्र पद्धतेः ॥ ६१ ॥
सालातुरीयमतमेतदनुक्रमेण
को वक्ष्यतीति विरतोऽहमतो विचारात् ।
शब्दार्णवस्य यदि कश्चिदुपैति पारं
भीमाम्भसश्च जलधेरिति विस्मयोऽसौ ॥ ६२ ॥
विद्यानां सततमपाश्रयोऽपरासां
तासूक्तान् च विरुणद्धि कांश्चिदर्थान् ।

श्रद्धेयं जगति मतं हि पाणिनीयं
माध्यस्थ्याद्भवति न कस्यचित्प्रमाणम् ॥ ६३ ॥
अवलोक्य मतानि सत्कवीना-
मवगम्य स्वधिया च काव्यलक्ष्म ।
सुजनावगमाय भामहेन
ग्रथितं रक्रिलगोमिसूनुनेदम् ॥ ६४ ॥
षष्ट्या शरीरं निर्णीतं शतषष्ट्या त्वलंकृतिः ।
पञ्चाशता दोषदृष्टिः सप्तत्या न्यायनिर्णयः ॥ ६५ ॥
षष्ट्या शब्दस्य शुद्धिः स्यादित्येवं वस्तुपञ्चकम् ।
उक्तं षड्भिः परिच्छेदैर्भामहेन क्रमेण वः ॥ ६६ ॥
॥ इति भामहालंकारे षष्ठः परिच्छेदः ॥
समाप्तश्चायं ग्रन्थः ।

Quotations from Bhāmaha by others in the
Alphabetical order of names.

1. Abhinavagupta in Dhvanyālokalochana,
   (N. S. P. Edn.)
   धर्मार्थकाममोक्षेषु वैचक्षण्यं कलासु च ।
   करोति कीर्तिं प्रीतिं च साधुकाव्यनिषेवणम् ॥ I—2.
   उपेयुषामपि दिवं सन्निबन्धविधायिनाम् ।
   आस्त एव निरातङ्कं कान्तं काव्यमयं वपुः ॥ I—6.
   शब्दश्छन्दोऽभिधानार्थाः । I—9.
   वक्राभिधेयशब्दोक्तिरिष्टा वाचामलंकृतिः । I—36.
   आदिमध्यान्तविषयं त्रिधा दीपकमिष्यते । II—25.
   मदो जनयति प्रीतिं साऽनङ्गं मानभङ्गुरम् ।
   स प्रियासंगमोत्कण्ठां साऽसह्यां मनसः शुचम् ॥ II—27.
   प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया ।
   वक्ष्यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो द्विधा मतः ॥ II—68.
   अहं त्वा यदि नेक्षेय क्षणमप्युत्सुका ततः ।
   इयदेवास्त्वतोऽन्येन किमुक्तेनाप्रियेण ते ॥ II—69.
   गृहेष्वध्वसु वा नान्नं भुञ्ज्महे यदधीतिनौ ।
   विप्रा न भुञ्जते ... ... ... III— 9
   अपह्नुतिरभीष्टस्य किंचिदर्थगतोपमा । III—21.
   नेयं विरौति भृङ्गाली मदेन मुखरा मुहुः ।
   अयमाकृष्यमाणस्य कन्दर्पधनुषो ध्वनिः ॥ III—22.
   एकदेशस्य विगमे या गुणान्तरसंस्थितिः ।
   विशेषप्रथनायासौ विशेषोक्तिरिति स्मृता ॥ III—23.