काव्यादर्श (महाकवि दण्डी - प्रसादिनी सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)
Kavyadarsha of Mahakavi Dandin with Prasadini Commentary
महाकवि दण्डी द्वारा
पृष्ठ 230, कुल 270 में से
संदर्भ में पढ़ें२०७ ५. दोष : (१० ग) कला-विरोध [३।१७०
करनेको उन्होंने इन स्वाभिमत ग्रामोंको भिन्नग्राम कहा ।¹ अभिनवगुप्तने कुछ
आचार्योंको अभिमत 'षड्जग्रामराग' और 'मध्यमग्रामराग' के नामसे सम्भवतः
इसी 'भिन्नग्राम' सिद्धान्तका उल्लेख किया है ।² इस प्रकार पूर्ण सातों स्वरों
वाले 'ग्राम' शब्दका प्रयोग 'भिन्नग्राम' में अपूर्ण स्वरोंवाले रागोंके लिये
करना 'मार्ग'³ सङ्गीतकी भरत आदि आचार्यों द्वारा प्रतिपादित गीत (गान)
कलाका विरोध हुआ ।
काव्यादर्शके तीनों प्राचीन टीकाकारोंने यहाँ 'भिन्नमार्ग' पाठकी व्याख्या
की है ।⁴ पर यह उचित नहीं है । क्योंकि गान्धर्व शास्त्रमें 'गीत'के प्रसङ्गमें
'मार्ग'का सम्बन्ध 'ताल'से है, 'स्वर'से नहीं ।⁵ 'ताल' वाला मार्ग 'भिन्न' भी
१. रत्नदर्पण १७४ : भिन्नमार्गेषु* सप्तस्वराणां समवायो नोपनिबद्धः ।
तमङ्गोऽप्याह 'षाडवौडविके जाती भिन्नग्राम् उदाहृतः' । ततश्च
पञ्च वा षड् वा स्वरा भवन्ति भिन्नग्रामे, न तु सप्त ।
'ग्रामेषु', 'मतङ्गो', '०डुविते' पाठ उचित है ।
२. अभिनवभारती १८।६ : जात्याश्रययोजितद्वारेण षाडवौडुवितांशयोगे
न्यूनस्वरताऽप्यस्ति इति षड्जग्रामरागो, मध्यमग्रामरागश्चेह 'ग्राम'-
शब्देन व्यपदिष्ट इति केचित् । तदसत् । इह हि 'ग्राम'-शब्देन जाति-
समुदायाऽभिधीयते । तत्र यद्यप्यंशके न्यूनस्वरताऽपि भवति, तथाऽपि
समुदायस्य पूर्णतायाः का हानिः ?
३. भरतादिप्रणीत शास्त्रीय सङ्गीत 'मार्ग' सङ्गीत कहलाता है । इससे
भिन्न लोकसङ्गीत 'देशी' सङ्गीत कहाता है । आचार्य मतङ्ग देशी
सङ्गीत विधाके प्राचीन आचार्य हैं । उनका ग्रन्थ 'बृहद्देशी' देशी सङ्गीत
का अत्यन्त प्रामाणिक ग्रन्थ है ।
४. रत्नश्री : भिन्नमार्गो गान्धर्वप्रकारः कश्चित् प्रवर्त्तते । वादितीका :
भिन्नमार्गश्चेत् कथं 'पूर्णसप्तस्वरः' ? इति । तरुणटीका : भिन्नमार्गो
नाम पञ्चस्वरनिष्पन्नः । तस्य निषादादि-सप्तस्वरपूर्णत्वं गीतलक्षण-
विरुद्धम् । *'निषादादि' कथनं सम्भवतः अमरकोषकी परम्परापर
आधारित है ।
५. मार्गेस्त्रिभिः प्रयोक्तव्यश्चित्र-वार्तिक-दक्षिणैः । नाट्यशास्त्र २८।१०६
चित्रे द्विमात्रा कर्तव्या, वृत्तौ सा द्विगुणा स्मृता ।। नाट्यशास्त्र ३१।५
चतुर्गुणा दक्षिणे स्यादित्येवं त्रिविधा कला ।
कलाकालप्रमाणेण 'ताल' इत्यभिसञ्ज्ञितः ॥ ६