कौशिक गृह्यसूत्रम् (अथर्ववेद शौनक शाखा - संक्षिप्त टीका एवं पं. उदयनारायण सिंह हिन्दी अनुवाद)

गृहद्वारे क्षेत्रे वा निखनति । सू० २१।—गोमयं अग्नौ । सू० २२।—"येऽस्यां-
स्थे"ति-अपामार्गमञ्जरीमभिमन्त्र्य संभिनत्ति गृहे स्तृणाति ।...अपामार्गप्रसूनमभि-
मन्त्र्य द्वारे निखनति । अपामार्गमञ्जरीं निखनति ग्राममध्ये । गुडूचीमभिमन्त्र्य
नाना करोति । गृहे स्तृणाति । गुडूचीपादानभिमन्त्र्य निखनति । गुडूचीपादानग्नौ
जुहोति । पराचीन मूलान् समाप्तानि मशकादीनां स्वस्त्ययनानि ।
कण्डिका ॥ ५१ ॥
सू० । १ ।—अथ व्याघ्रचौरवृकचरकसिंहारण्यकादीनां भये स्वस्त्ययनान्यु-
च्यन्ते । गांपृष्ठतो गच्छति । कीलकं निखनन्नुद्घाटयन् गृहारण्यं गच्छति व्या-
घ्रादि स्वस्त्ययनकामः । सू० २ ।—उदकघटमभिमन्त्र्य गोप्रचारे निनयति ।
ततः पांसुन्कूटतन्त्रं कृत्वा अर्धं दक्षिणेन हस्तेन विक्षिपति । इन्द्राय पाकयज्ञ
विधानेन । सू० ४।—ये ऽस्यामिति सूक्तेन प्रत्यृचमुपतिष्ठते । सू० ५।—मध्ये
पञ्च बलिहरणं...। सू० ७।—पर्वतदेवतायै अरण्ये पाकयज्ञविधानेनाज्यभागान्तं
कृत्वा" ब्रह्मजज्ञानमनाप्ता ये सहस्रधारेति सूक्तेन जुहोति" । हिमवते त्वा जुष्टं
निर्वपामि हिमवते त्वा जुष्टं प्रोक्षामि हिमवन्तं गच्छतु हविः स्वाहेति । निकटं
पर्वतं यजते । भवाशर्वौ मृडतमित्यर्ध सूक्तेन चरूं जुहोति । भवाय जुष्टं निर्वपामी-
त्यादि । सू० ८।—भवाशर्वादिभ्यो देवताभ्यो निर्वापं कृत्वा बृहद् भाण्डके
श्रपणं ।...एते सप्तपर्वतदेवताः । व्याघ्रचौरवृश्चिकहस्त्यारण्यकगवि इत्यादि-
भये स्वस्त्ययनं । सू० ९।—गोष्ठकर्म व्याख्यास्यामः । गोशान्तेः पाकयज्ञं तन्त्रं
कृत्वा इन्द्रदेवतायै ब्रह्मजज्ञानमनाप्ता ये सहस्रधार इति सूक्तेन । भवाशर्वौ मृडत
मिति सूक्तेन चरूं जुहोति ।...रुद्रदेवस्य चरोः हविरुच्छिष्टं यजमानोऽश्नाति । सू०
११।—प्रथमप्रसवे गवां शान्तिरुच्यते । ब्रह्मजज्ञानं...वत्सस्य वा वत्सिकाय
वा मुखं म्रक्षति स्वस्त्ययनकामः । सू० १३।—शाखामूदकमभिमन्त्र्य गोभ्यो
बहिरुदकधारां निनयति । सू० १४।—अथ पत्तनग्रामस्य गृहस्य शान्ति-
रुच्यते । गृहकोणेषु निखनति चतुरः एकं मध्ये एकं गृहोपरि निदधाति । सू०
१५।—अथात्र स्वस्त्ययनमुच्यते । सू० १६।—त्रीणि सस्यवल्ली अभिमन्त्र्य
क्षेत्रमध्ये निखनति । समाप्तमन्नव्याधिरक्षास्वस्त्ययनम् । सू० १७ ।—अथ
मूषकपतङ्ग शलभहरिणरुरुशल्यादीनि सस्यविनाशकानि तेषां शान्तिरुच्यते ।
अभिक्रामति मूषिकादिस्थाने । सू० १९ ।—मूषकादिमुखं केशेना वन्धयित्वा
क्षेत्रमध्ये निखनति । सू० २२ । तस्मिन्नहनि मौनं कुर्यादस्तमयनं यावत् ।
समाप्तं मूषकशलभपतङ्गटिट्टिभकीटककीटिकाहरिणरुरुशल्यकगोसेधागोकृम्यादिस्वस्त्य-
यनम् ।