कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

Q217; 4x1, 1
15NA

Q217:4x1, L 1674
15NA
Yagyik Sridev.
Katyayan shrotsutram

SHRI JAGADGURU VISHWARADHYA JNANAMANDIR
Q227:4xL1 (LIBRARY) 1674
JANGAMAWADIMATH, VARANASI
15NA
Please return this volume on or before the date last stamped
Overdue volume will be charged 1/- per day.
...DHYA
GNANA SIMHASAN JNANAMANDIR
LIBRARY,
Jangamwadi Math, VARANASI,
Acc. No. 80900
1674
CC.0- Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri

SRI JAGADGURU VISHWARADHYA
JNANA SIMHASAN J. MANDIR
LIBRARY,
Jangamwadi Math, VARANASI,
Acc. No. 1674
CC.0- Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri

कात्यायन श्रौतसूत्रम् ।

Q127:4x1,1
15NA
SRI JAGADGURU VISHWARADHYA
JNANA SIMHASAN JNANAMANDIR
LIBRARY
Jangamawadi Math, Varanasi
Acc. No. 1674
CC.0- Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri

॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
॥ ॐ १यज्ञपुरुषाय नमः ॥
कात्यायनश्रौतसूत्रम् ।
अग्निचित्सम्राट्स्थपतिमहायाज्ञिकश्रीदेवविरचित-
भाष्योपबृंहितम् ।२
अग्निहोत्रं तथा दर्शः पूर्णमासः पशुस्तथा ।
चातुर्मास्यानि सोमश्च क्रमात्पञ्चविधो हरिः ॥१॥
( श्रीमद्भाष्यकाराः )
ब्रह्माणमथ विष्णुं च शिवं गणपतिं तथा ।
अम्बिकां शारदां चापि वन्दे विघ्नोपशान्तये ॥१॥
कात्यायनं नमस्कृत्य गुरून् श्रीश्रीपतींस्तथा ।
पितरौ भाष्यकर्तॄंश्च पितृभृत्यादिसंज्ञकान् ॥२॥
कात्यायनप्रणीतेऽस्मिन्सूत्रे यज्ञप्रकाशके ।
प्रजापतेस्तनूजोऽहङ्कुर्वे व्याख्यामिमां स्फुटाम् ॥३॥
जयन्ति ते गुरोर्वन्द्याः श्रीपतेः पादपांसवः ।
येषां प्रसादादज्ञोऽपि चापलं कर्तुमुद्यतः ॥४॥
आलोच्य सूत्रभाष्यादि क्रियते सङ्ग्रहो यतः ।
स्वकल्पितत्वशङ्कात्र न कार्या विबुधैरतः ॥५॥
( अधिकारनिरूपणप्रतिज्ञा )
इह “ पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति” “तमेतं वेदानुवचनेन विवि-
दिषन्ति ब्रह्मचर्येण तपसा श्रद्धया यज्ञेन” इति, “अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्ग-
कामः” इत्यादिभिर्वाक्यैः कर्मणां स्वर्गापवर्गादिश्रेयःसाधनत्वं प्रतीयते ।
तानि होत्रं जुहुयादित्यग्निहोत्रादिकर्माणि वेदवाक्यैकवेद्यानि, वेदवाक्यानि
१ “यज्ञो वै विष्णुः ” इतिश्रुतेः ।
२ “सूत्रार्थो वर्ण्यते यत्र वाक्यैः सूत्रानुसारिभिः । स्वपदानि च वर्ण्यन्ते
भाष्यं भाष्यविदो विदुः”इतिलक्षणलक्षितम् । वाक्येऽतिव्याप्तिवारणाय सूत्रानुसा-
रिभिरिति । वृत्तावतिव्याप्तिवारणाय स्वपदानीति ।

२ कात्यायनश्रौतसूत्रम् ।
चानेकशाखावस्थिततया, स्वतश्च प्रतिवाक्यं नानाविधपरस्परविरुद्धार्थस्फुरणेन
दुर्बोधार्थानि, बहुभिरर्थवादवाक्यैर्मिश्रितानि च । तथाहि— “ अग्निहोत्रं
जुहुयात्स्वर्गकामः” इत्यत्र किं स्वर्गो होमाय उत होमः स्वर्गाय ? तथा अग्नि-
होत्रशब्दो गुणविधानार्थो नामधेयं वेति ? तथा “स वै संवत्सरं दीक्षाभिरेति”
इत्यादौ क्वचित्संवत्सरशब्दस्य मुख्यार्थत्वम् । सहस्रसंवत्सरादौ तस्यैव गुण-
त्वम् । अर्थवादमिश्रपाठाद्विध्यर्थवादसन्देहोऽपि भवति, किमयं विधिरुतार्थवाद
इति । यद्यपि जैमिनिशबरस्वामिकुमारिलप्रभृतिभिर्मीमांसायां तानि वाक्या-
नि सन्देहनिरासपूर्वकं यथार्थव्याख्यातानि सन्ति । अधीतशास्त्राणां च तद्-
र्थाऽवगमोऽपि सुकर एव । तथापि तेषां नानाशाखाव्यवस्थितत्वेनेदानींतनैः
सर्वैः पुरुषैरध्येतुं ज्ञातुं चाशक्यत्वादधीतानां कर्मणां ज्ञानं दुःखमिदानीं तन्मा-
भूदिति मत्वा, परमकारुणिको भगवान् कात्यायनाचार्यो नानाशाखागतविधि-
वाक्यसङ्ग्रहरूपं कल्पसूत्रं प्रणीतवान् । तत्र पूर्वमधिकारादिकस्य सर्वकर्म-
साधारणस्य निरूपणानन्तरं, विशेषस्य दर्शपूर्णमासादेर्निरूपणं युक्तम् । अ-
न्यथा, प्रतिविशेषं, अधिकारादिनिरूपणे ग्रन्थगौरवं स्यात् । तन्माभूदिति
कृत्वा, प्रथमेऽध्याये यावत्किञ्चित्सर्वकर्मसाधारणं, तदुपदिशति, तत्रैतदादिमं
सूत्रम्—
अथातोऽधिकारः ॥ १ । १ । १ ॥
वक्ष्यत इति सूत्रशेषः । तत्रायमथशब्दो मङ्गलार्थ आनन्तर्यार्थश्च । “ मङ्गला-
नन्तरारम्भप्रश्नकात्स्न्येष्वथो अथ” इत्यमरोक्तेः । तत्र मङ्गलमुच्चारणमात्रेण भवति
दधिदर्शनादिवदिति । आनन्तर्यन्तु अभिधावृत्त्या वक्ति । तेनान्यायश्चानेकका-
र्यत्वमिति दोषानवकाशः। अपेक्षितं च प्रारिप्सितस्य ग्रन्थस्याविघ्नेन परिसमाप्तये
प्रचयगमनाय मङ्गलम् । आनन्तर्यं च न, यतः, कुतश्चित्, आनन्तर्यायोगात्, किन्तु
वेदाध्ययनापेक्षया, तस्यात्रापेक्षितत्वात् । अतः शब्दोऽत्र हेत्वर्थस्यैव वेदाध्ययन-
१ “ स्वल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतो मुखम् । अस्तोभमनवद्यं च, सूत्रं
सूत्रविदो विदुः” इति, “ लघूनि सूचिताथानि स्वल्पाक्षरपदानि च सर्वतः
सारभूतानि सूत्राण्याहुर्मनीषिणः” इति च तल्लक्षणम् । २ व्याख्यास्यत इति
सूत्रशेष इति कर्काचार्याः ३ “ओङ्कारश्चाथ शब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं
भित्त्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभौ” इत्युक्तेः । मङ्गलमुच्चारण मात्रेण
मृदङ्गध्वनिवत् । ४ अतः शब्दस्तदेव वेदाध्ययनं हेतुत्वेन प्रदर्शयतीति कर्कः ।

Here is the complete and accurate Devanagari text transcribed line by line from the image:

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ३
स्य वेदार्थविचारं प्रति हेतुतामाह । अधिक्रियत इत्यधिकारः । स्वाम्यं फलभो-
क्तृतया कर्मणि ऐश्वर्यमित्यर्थः । तेनायमर्थः-अथ वेदाध्ययनानन्तरम्, यतोऽ-
धीतो वेदः, अतो हेतोरधिकारो वक्ष्यते अभिधास्यते, विचारपूर्वकं निरूपयिष्यत
इत्यर्थः। अधिकारग्रहणं सर्वेषां वेदवाक्यप्रतिपाद्यानामर्थानामुपलक्षणार्थम् । अ-
धिकारादिकः सर्वोऽपि वेदवाक्यार्थोऽभिधास्यत इत्यर्थः । प्रतिज्ञासूत्रमेतत् ।
प्रतिज्ञायत इदम्, अधिकारो वक्ष्यत इति । प्रतिज्ञाकरणं शिष्यबुद्धेरव्याकुल-
तार्थम् । अन्यथा हि किमिदमुच्यत इति बुद्धेर्व्याकुलता भवति ।
केचित्त्वेवं^२ व्याख्याक्षते अयमध्यायः सूत्रकृता नित्यकाम्यप्रायश्चित्तोपदेशा-
नन्तरमुपनिबद्धः । तेनाथशब्दः सर्वकर्मोपनिबन्धनानन्तर्ये । अतःशब्दस्तु हेत्वर्थ
एव । यतो दर्शपूर्णमासादीनि प्रवर्ग्यान्तानि कर्माण्युक्तानि, अतस्तेष्वेव कर्म-
स्वधिकार उच्यते । एषु पूर्वोक्तेषु कर्मसु अस्याधिकारः, अस्य स्वामित्वं,
अस्य कर्मजन्यफलभोक्तृत्वमिति वक्ष्यत इत्यर्थः । यत उक्तेष्वेव कर्मसु एवमपे-
क्षाजायते, एतेष्वग्निहोत्रादिकर्मसु कस्याधिकार इति । अत एवं प्रतिज्ञा ।
अथ सर्वकर्मोपनिबन्धनानन्तरं, यतः कर्माण्युक्तानि, अतस्तेष्वधिकारो विधी-
यत इति । अधिकारो वक्ष्यत इति प्रतिज्ञातम् । कर्मजन्यफलभोक्तृत्वं-
चाधिकार इत्युक्तम् ॥१॥
( स्वर्गपदार्थविवेचनम् )
तच्च कर्मणां फलवत्वे सिद्धे सति सिध्यति, नान्यथा । तेन तत्साध-
नार्थमिदं सूत्रं प्रारभ्यते । तत्रैवं सन्देहः । किमफलवन्तिकर्माण, उत
फलवन्तीति । अफलवन्तीति ब्रूमः । कुतः? कर्मसमनन्तरं प्रत्यक्षेण फलस्यानु-
पलब्धेः । ननु माभूत्प्रत्यक्षं कर्मणां फलवत्वे प्रमाणम्, आगमस्तुभविष्यति ।
कश्चासौ " अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः " " दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामोय-
जेत "इत्यादि । सत्यं भविष्यति । तथापि, अत्रैतद्विचार्हम । अत्राग्निहो-
त्रादिषु किं पुरुषस्याधिकारः, स्वाम्यं, कर्मजन्यफलभोक्तृत्वमस्तिनवेति ? तद-
र्थमिदं विचार्यते । यजेत जुहुयादित्यत्रयेयं प्रत्ययोपात्ता भावना तस्यां किं
धात्वर्थ एव भावः प्रधानं यागं कुर्यात्, होमं कुर्यादित्येवम्, स्वर्गादि तु तत्सा-
धनतया गुणभूतम्, स्वर्गेण यागं च होमं च कुर्यादिति । उत काम्यमानत्वेनो-
१ कर्तव्यर्थनिर्देशः प्रतिज्ञा । २ कर्काचार्यात्पूर्व्वतनाः ।

पात्तः स्वर्गादिरेव भाव्यस्तत्र च साधनं धात्वर्थ इति । यागेन होमेन
स्वर्गं कुर्यादिति । ततोऽप्येतद्विचार्यते । योऽत्र क्रियायाः स्वर्गकामादेश्च
पुरुषस्य क्रियाकर्तृरूपः सम्बन्धः, तत्र किं क्रिया प्रधानभूता, पुरुषो
गुणभूतः अथवा पुरुषः प्रधानभूतः, क्रियागुणभूतेति ? यदि गुणभूतः पुरुष-
स्तस्य गुणभावं क्रियाक्षेपादेव सिद्धमनूद्य स्वर्गादिद्रव्यं साधनेत्वेन विधीयते ।
कामश्रुतिश्च साधनकामनानुवादः ।
अयमर्थः—स्वर्गसाधनत्वेन कामयमानो यजेत स्वर्गेण यागं कुर्यादित्यर्थः।
अथवा, “ समुद्रं मनसा ध्यायन् रथन्तरं गायेत् ” इतिवत्स्वर्गकामनैव गुण-
भूतकर्तृविशेषणे सती यागाङ्गत्वेन विधीयत इति द्वेधा पूर्वः पक्षः । अथवा,
प्रधानभूतः पुरुषः, ततस्तस्यात्मार्था स्वर्गादिगोचरा प्रवृत्तिः प्रत्ययेन विधीयते ।
साधनतया च याग उपदिश्यते । स्वर्गकामो यागेन कुर्यादात्मार्थं प्रवृत्तिमिति ।
स्वर्गकामस्य चात्मार्था प्रवृत्तिः स्वर्गविषयैवेति । स्वर्गभावनैवानेन प्रकारेणो-
पदिष्टा भवति । तदयमर्थः- यः स्वर्गं प्राप्तुमिच्छति स यागेन कुर्यादभिल-
षितम्, स्वर्गश्च तस्याभिलषित इति, स्वर्गं भावयेद्यागेनेत्युक्तं भवति । तथा
स्वर्गशब्दः स्रक्चन्दनवनितादिद्रव्यवाची, सुखवाची वेति ? यदि द्रव्यवाची,
ततः कर्मप्रधानम्, द्रव्यं गुणभूतम् । अथ सुखवाची, तदा यागो गुणभूतः,
स्वर्गः प्रधानमिति ।
तत्रपूर्वः पक्षः । अत्र यजेत जुहुयादित्यनेनाख्यातेन भावनाऽभिधीयते ।
तस्यां च धात्वर्थ एव मान्यः, एकपदोपात्तत्वात् । स्वर्गस्तु पदान्तरोपात्तत्वा-
द्वाक्येन भाव्यतया ज्ञातव्यः ॥ * वाक्यं च श्रुतेर्दुर्बलम् । स्वर्गस्य भाव्यत्वाभावे
सति गुणत्वमङ्गीकार्यम् । स्वर्गशब्दश्चात्र सुखसाधनचन्दनादिद्रव्यवाची ।
“ चन्दनं स्वर्गो, द्व्यष्टवर्षाः स्त्रियः स्वर्गः, कौशिकानि सूक्ष्माणि वासांसि

• “ श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात्”
  इतितार्तीयमधिकरणमत्रानुसन्धेयम् । निरपेक्ष रवः श्रुतिः । सामर्थ्यं लिङ्गम् ‘ समर्थ्यं
  सर्वभावानां लिङ्गमित्यभिधीयते ’ इति । समभिव्याहारो वाक्यम्, समभिव्याहारो नाम
  साध्यत्वादिवाचकद्वितीयाद्यभावेऽपि वस्तुतः शेषशेषिणोः सहोच्चारणम् । देशसामान्यं
  स्थानम् । समाख्या यौगिकः शब्दः । एतेषु पूर्वं पूर्वं प्रबलम् । धात्वर्थस्यैव भाव्यत्वं
  पदश्रुत्याप्रतीयते । स्वर्गादिः खलु वाक्येन श्रुतेर्वाक्यं तु दुर्बलम् । भूतं च स्वर्गपश्वादि
  द्रव्यं भाव्याय कर्मणे । उपदेश्यं न भूताय भव्यकर्मोपदेशनम् ॥