कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । २३
सामर्थ्येन न सर्वाग्निकार्यार्थता विज्ञायते, तस्माच्छ्रौतं स्मार्तं च यद् गृह्यसूत्रोक्तम्,
स्मृत्युक्तं च पाकादिकं तत्सर्वं गार्हपत्यादिषु भवतीति ॥ १८ ॥
दर्शनाच्च ॥ १ । १ । १९ ॥
दृश्यते चायमर्थो यत्स्मार्तमपि होमपाकादिकं वैतानिकेषु क्रियत इति ।
दक्षिणाग्निं प्रकृत्य श्रूयते—“ मांसं तु तत्र न पचयेयुः ” इति । अत एव
प्रतिषेधात्प्राप्तिरनुमीयते, प्रतिषेधस्य प्राप्तिपूर्वकत्वात् । नच श्रौतो मांसपाको
दक्षिणाग्नौ विहितोऽस्ति, तस्यैव प्रतिषेधः स्यात्, यतः स १शामित्रेऽग्नौ विहितः ।
अस्तित्वविहिताप्रतिषिद्धः स्मार्तो मांसपाकः, तस्यायं प्रतिषेधो विज्ञायते । स्मृ-
तावपि दर्शश्राद्धं प्रकृत्याग्नौकरणार्थमभिमाह मार्कण्डेयः—
आहिताग्निस्तु जुहुयाद्दक्षिणाग्नौ समाहितः ।
अनाहिताग्निस्त्वौपासनेऽग्न्यभावे तथाप्सु (स्तु ?) वा ॥ इति ।
शङ्खलिखितौ-“ धूपगन्धमाल्यैरलङ्कृत्य ब्राह्मणान् सघृतमन्नमनुज्ञाप्य
दभ्रं दक्षिणाग्निं परिस्तीर्य जुहुयादग्नये कव्यवाहनाय ” इत्यादि ।
वायुपुराणेऽपि-
आहृत्य दक्षिणाग्निं तु होमार्थं वै प्रयत्नतः । इति
अतोऽस्माद्दर्शनात्स्मार्तमपि वैतानिकेषु कर्तव्यमिति पूर्वः पक्षः ।
सिद्धान्तमाह-
‘नौपासनश्रुतेः ॥ १ । १ । २० ॥
यदुक्तं वैतानिकेष्वेवाग्निषु श्रौतं स्मार्तं च कर्तव्यमिति, तन्न, कुतः ? औपा-
सनश्रुतेः । यतः, अहिताग्नेरपि औपासनः श्रूयते पितृमेधे “ ३अद्वारेणौपासनं
निरस्यति ” इति । यदि स्मार्तमेव वैतानिकेषु क्रियेत, तदाऽऽहिताग्नेः पितृमेधे
औपासनदर्शनं न स्यात् । अस्ति च । तस्मात्तान्यौपासने कर्तव्यानीति ।
१ शामित्रः पशुश्रपणोऽग्निरुच्यते, तथाचापस्तम्बः—अभिपर्यग्निकृते देश उल्मुकं
निदधाति स शामित्रः । २ कात्यायनश्रौतसूत्र एव वक्ष्यत्येकविंशाध्याये चतुर्थकण्डिका-
यामेकोनत्रिंशत्तमं सूत्रम् । ३ अत्र पूर्वतन्त्रोक्तं विहाराग्नेर्वैदिककर्ममात्राधिकरणं (१२ ।
२।१) अनुसन्धेयं विशेषजिज्ञासुभिः ।