कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ५
स्वर्गः” इति लोके व्यवहारदर्शनात् । सर्वत्र शब्दार्थे तस्यैव प्रामाण्यात् । तच्च
कामापयितुं योग्यम् । तेन विना यागानिष्पत्तेः । द्रव्यं च भूतं सिद्धं कर्म भव्यं
साध्यम् । भूतस्य च भव्यार्थता युक्ता दृष्टार्थत्वात् । न तु भव्यस्य भूतार्थता ।
दृष्टोपकाराभावात् । तस्मादपि यागहोमादिधात्वर्थ एव भाव्यः । अथवा स्वर्गा-
दिकामनैव यागाङ्गमित्यस्मिन्नपि पक्षे तथैव ।
न च यागेन किमपि फलं साध्यत इत्युक्तम् । तत्स्मादफलवन्त्येव
कर्माणि, निःफलेषु च यागेषु लाभाभावाद्बहुवित्तव्ययाऽऽयाससाध्यत्वाच्च न
कश्चित्प्रवर्तेतेति, न कस्यापि कर्मजन्यफलभोक्तृत्वापरपर्यायोऽधिकारः सिध्य-
तीति प्राप्त आह—
( कर्मणां १फलवत्त्वम् )
फलयुक्तानि कर्माणि । ॥ १ । १ । १२ ॥
फलं पुरुषाभीष्टं स्वर्गधनपुत्रादिकम्, कर्माण्यग्निहोत्रादीनि, फलयुक्तानि
फलैः सम्बद्धानि फलवन्ति फलस्य साधकानि भवन्तीत्यर्थः । कथम् ? इत्थम्,
यजेत जुहुयादित्यत्र प्रत्ययस्य केवलमाख्यातरूपत्वमेवेति न मन्तव्यम् । किन्तु
लिङ्प्रत्ययत्वेन विधिरूपत्वमप्यस्ति तत्राख्यातत्वाकारेण २भावनामाचष्टे, विधि-
त्वाकारेण पुरुषं प्रवर्तयति, पुरुषश्च स्वाभिमतफलमन्तरेण न प्रवर्तत इति
तदपेक्षितं स्वर्गमेव भाव्यतया विधिरुपादत्ते । स्वर्गशब्दश्च सर्वोत्कृष्टे सुखे रूढः ।
तथाहि- ३“ यन्न दुःखेन सम्भिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरम् । इच्छामात्रोपनीतं४ तत्सु-
खं स्वर्गपदास्पदम् ”इति । द्रव्ये तु लाक्षणिकाः तस्मात्स्वर्गस्य भाव्यत्वं
विधिश्रुत्यासिद्धम् । धात्वर्थस्य ✻ तु भाव्यत्वमेकेन पदेन प्रतीयमानमपि न प्रत्य-
येनावगम्यते, किन्तु प्रकृत्या । तथा सति, स्वर्गभाव्यत्वं भावनायाः प्रत्यासन्नम् ।
एकेनैव विधिरूपेणाख्यातप्रत्ययेनावगमात् । कमियोगादपि स्वर्गस्यैव भाव्यत्वम् ।
यागहोमादि तु तत्साधनम् । तथाहि-कि स्वर्गकामो यागायोपदिश्यते, यथा
लोहितोष्णीषाः “प्रचरन्ति” इति । यथा वा यागः स्वर्गकामाय, यथा मलिनः
स्नायात्, बुभुक्षितोऽश्रीयादिति । तत्र यदि स्वर्गकामः कर्मण उपदिश्यते ।
उपदिष्टोपि न प्रवर्त्तते । को हि परार्थं प्रयासमातिष्ठेत । तथाच कर्मचोदनाऽ-
१ 'द्रव्याणां कर्मसंयोगे गुणत्वेनाभिसम्बन्धः' इत्याद्यधिकरणमत्रानुसन्धेयम् ।
२ धात्वर्थात्फलमित्युक्तं भावनासन्निकर्षतः । विप्रकृष्टस्तु नामार्थस्तदर्थो न
फलान्वयी । इत्युक्तैः ।
३ तन्त्रवार्तिके । ४ अभिलाषोपनीतमित्यपि पाठः ।