काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

७६४ ॥ काशिका ॥ ८ ॥ ३ ॥
इसुसोः सामर्थ्ये ॥ ४४ ॥
ष इति संबद्धयते । इस् उस् इत्येतयोर्विसर्जनीयस्यान्यतरस्यां षकारा-
देशो भवति सामर्थ्ये कुप्वोः परतः । सर्पिष्करोति । सर्पिः करोति । यजु-
करोति । यजुष्करोति । सामर्थ्य इति किम् । तिष्ठतु सर्पिः पिबत्वमुदकम् ।
सामर्थ्यमिह व्यपेक्षा । न पुनरेकार्थीभावः उभयं वा ॥
नित्यं समासे ऽनुत्तरपदस्थस्य ॥ ४५ ॥
इसुसोरिति वर्त्तते । समासविषये इसुसोर्विसर्जनीयस्यानुत्तरपदस्थस्य
नित्यं षत्वं भवति कुप्वोः परतः । सर्पिष्कुण्डिका । धनुष्कपालम् । सर्पिष्पा-
नम् । धनुष्फलम् । अनुत्तरपदस्थस्येति किम् । परमसर्पिःकुण्डिका । परमधनुःक-
पालम् । पूर्वसूत्रेण विकल्पोऽप्यत्र न भवति । एतदेवानुत्तरपदस्थस्येति वचनं
ज्ञापकमिपुसोः प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेरित्ययं नियमो न भवति ।
तेन वाक्येऽपि । परमसर्पिष्करोति । परमसर्पिः करोति । इसुसोः सामर्थ्य इत्ये-
तद्वर्त्तते । व्यपेक्षा च तत्र सामर्थ्यमाश्रितमिति समासे न भवति ॥
अतः कृकमिकंसकुम्भपात्रकुशाकर्णीष्वनव्ययस्य ॥ ४६ ॥
चकारादुत्तरस्य अनव्ययविसर्जनीयस्य समासेऽनुत्तरपदस्थस्य नित्यं
सकारादेशो भवति कृ कमि कंस कुम्भ पात्र कुशा कर्णी इत्येतेषु परतः । कृ ।
अयस्कारः । पयस्कारः । कमि । अयस्कामः । पयस्कामः । कंस । अयस्कंसः ।
पयस्कंसः । कुम्भ । अयस्कुम्भः । पयस्कुम्भः । अयस्कुम्भी पयस्कुम्भीत्यत्रापि
भवति प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणं भवतीति । पात्र । अय-
स्पात्रम् । पयस्पात्रम् । अयस्पात्री । पयस्पात्री । कुशा । अयस्कुशा । पयस्कुशा ।
कर्णी । अयस्कर्णी । पयस्कर्णी । शुनस्कर्ण इत्ययं तु कस्कादिषु द्रष्टव्यः ।
अत इति किम् । गीः कारः । धूःकारः । तपरकरणं किम् । भाःकरणम् ।
भास्कर इत्ययं तु कस्कादिषु द्रष्टव्यः । अनव्ययस्येति किम् । स्वःकारः ।
पुनःकारः । समास इत्येव । यशः करोति । पयः करोति । यशः कामयते ।
अनुत्तरपदस्थस्येत्येव । परमपयःकारः । परमपयःकामः ॥
अधःशिरसी पदे ॥ ४७ ॥
अधस् शिरस् इत्येतयोर्विसर्जनीयस्य समासेऽनुत्तरपदस्थस्य सकार
आदेशो भवति पदशब्दे परतः । अधस्पदम् । शिरस्पदम् । अधस्पदी । शिर-
स्पदी । समास इत्येव । अधः पदम् । अनुत्तरपदस्थस्येत्येव । परमशिरःपदम् ।
अधस्पदमिति मयूरव्यंसकादित्वात्समासः ॥
कस्कादिषु च ॥ ४८ ॥