काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

६४२ ॥ काशिका ॥ ६ । ४ ॥
शुभ्रादिषु पठ्यते। तस्य एये परतः प्रकृतिभावो निपात्यते। जिह्माशिनो ऽपत्यं,
जैह्माशिनेयः। वासिनो ऽपत्यम्, उदीचां वृद्धाद्गोत्रादिति फिञ्। तत्र प्रकृ-
तिभावो निपात्यते। वासिनायनिः। भ्रूणहन् धीवन् इत्येतयोः ष्यञि तपर-
स्तकारादेशो निपात्यते। भ्रूणघ्नो भावः, भ्रौणहत्यम्। धीव्नो भावो, धैव-
त्यम्। हनस्तोऽचिण्णलोरिति यत्तत्त्वं तद्भावप्रत्ययएवेति भ्रौणघ्नो वार्त्रघ्न इत्यत्र
न भवत्यतो भ्रौणहत्ये तत्त्वं निपात्यते। सारव इति सरयू इत्येतस्य अणि
परतो ऽयूशब्दलोपो निपात्यते। सरय्वां भवं, सारवमुदकम्। ऐक्ष्वाक इति
स्वरसर्वनाम्ना एकश्रुत्या पठ्यते। ततोयमाद्युदात्तोन्तोदात्तश्च निपात्यते।
इक्ष्वाकोरपत्यं, जनपदशब्दात्तत्त्रियादञित्यञ्, तत्र उकारलोपो निपात्यते।
ऐक्ष्वाकः। इक्ष्वाकुषु जनपदेषु भवः कोपधादणित्यण्। ऐक्ष्वाकः। मैत्रेय इति
मित्रयुशब्दो गार्ग्यादिषु पठ्यते, ततो ढञि कृते यादेरियादेशापवादो युशब्द-
लोपो निपात्यते। मित्रयोरपत्यं, मैत्रेयः। अथ किमर्थं मित्रयुशब्दो बिदा-
दिष्वेव न पठ्यते तत्राञि कृते यादेरिति इयादेशेनैव सिद्धमेवं च लोपार्थं
निपातनं कर्त्तव्यं न भवति, यस्कादिषु च बहुषु लुगर्थः पाठो न कर्त्तव्यो
भवति, मित्रयव इत्यञ इत्येव हि लुकः सिद्धत्वात्। नैतदस्ति। मित्रयूणां
संघ इत्यत्र गोत्रचरणाद्वुञं बाधित्वा मैत्रेयकः संघ इत्यत्र संघाङ्कलक्षणेष्वञ्-
ञिञामणित्यण् प्राप्नोति। हिरण्मयमिति हिरण्यस्य मयटि यादिलोपो निपा-
त्यते, हिरण्यस्य विकारः, हिरण्मयः ॥
ऋत्व्यवास्त्व्यवास्त्वमाध्वीहिरण्ययानिच्छन्दसि ॥ १७५ ॥
ऋत्व्य वास्त्व्य वास्त्व माध्वी हिरण्यय इत्येतानि निपात्यन्ते छन्दसि
विषये। ऋतु वास्तु इत्येतयोर्यति यणादेशो निपात्यते। ऋतौ भवम्, ऋत्व्यम्।
वास्तौ भवं, वास्त्व्यम्। वस्तुशब्दस्याणि यणादेशो निपात्यते वस्तुनि भवो,
वास्त्वः। मधुशब्दस्याणि स्त्रियां यणादेशो निपात्यते। माध्वीर्नः सन्त्वो-
षधीः। हिरण्यशब्दाद्विहितस्य मयटो मशब्दस्य लोपो निपात्यते। हिरण्ययम् ॥
इत्युपाध्यायश्रीवामनकृतायां काशिकायां
षष्ठस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥
समाप्तश्चायं षष्ठोध्यायः ॥