काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

४७४ काशिका ॥ ५ । ४ ॥
ब्रह्महस्तिभ्यां परो यो वर्चःशब्दस्तदन्तात्समासाट्टच्प्रत्ययो भवति ।
ब्रह्मवर्चसम् । हस्तिवर्चसम् ॥ पल्यराजाभ्यां चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ पल्य-
वर्चसम् । राजवर्चसम् ॥
अवसमन्धेभ्यस्तमसः ॥ ७९ ॥
अव सम् अन्ध इत्येतेभ्यो यः परस्तमःशब्दस्तदन्तात्समासाट्टच् प्रत्ययो
भवति । अवतमसम् । सन्तमसम् । अन्धतमसम् ॥
श्वसो वसीयःश्रेयसः ॥ ८० ॥
श्वसः परौ यौ वसीयःश्रेयःशब्दौ तदन्तात्समासाट्टच् प्रत्ययो भवति ।
श्वोवसीयसम् । श्वःश्रेयसम् । मयूरव्यंसकादित्वात्समासः । स्वभावाच्चेह
श्वःशब्द उत्तरपदार्थस्य प्रशंसामाशीर्विषयामाचष्टे । श्वःश्रेयसं ते भूयात् ।
शोभनं श्रेयस्ते भूयादित्यर्थः । श्वोवसीयसमित्यस्यैव पर्यायः ॥
अनुवतप्ताद्रहसः ॥ ८१ ॥
अनु अव तप्त इत्येतेभ्यः परो यो रहःशब्दस्तदन्तात्समासाट्टच् प्रत्ययो
भवति । अनूरहसम् । अवरहसम् । तप्तरहसम् ॥
प्रतेरुरसः सप्तमीस्थात् ॥ ८२ ॥
प्रतेः परो य उरःशब्दस्तदन्तात्समासाट्टच् प्रत्ययो भवति स चेदुरः-
शब्दः सप्तमीस्थो भवति । सप्तम्यर्थे वर्ततइत्यर्थः । उरसि वर्तते । विभक्त्यर्थे
यदव्ययमिति समासः, प्रत्युरसम् । सप्तमीस्थादिति किम् । प्रतिगतमुरः, प्रत्युरः ॥
अनुगवमायामे ॥ ८३ ॥
अनुगवमित्यच्प्रत्ययान्तं निपात्यते आयामे ऽभिधेये । अनुगवं यानम् ।
गव आयाम इति समासः । आयामति किम् । गवां पश्चादनुगु ॥
द्विस्तावा त्रिस्तावा वेदिः ॥ ८४ ॥
द्विस्तावा त्रिस्तावेति निपात्यते वेदिश्चेदभिधेया भवति । षाच्प्रत्यय-
ष्टिलोपः समासश्च निपात्यते । यावती प्रकृतौ वेदिस्ततो द्विगुणा वा त्रिगुणा
वा कस्याञ्चिद्विकृतौ तत्रेदं निपातनम् । द्विस्तावा वेदिः । त्रिस्तावा वेदिः ।
वेदिरिति किम् । द्विस्तावती त्रिस्तावती रज्जुः ॥
उपसर्गादध्वनः ॥ ८५ ॥
उपसर्गात्परो यो ऽध्वन्शब्दस्तदन्तात्समासाट् टच् प्रत्ययो भवति ।
प्रगतो ऽध्वानं, प्राध्वो रथः । प्राध्वं शकटम् । निरध्वम् । प्रत्यध्वम् । उपस-
र्गादिति किम् । परमाध्वा । उत्तमाध्वा ॥