काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

॥ काशिका ॥ ५ ॥ ३ ॥ ४४३
स्वार्थे। विधा प्रकारः सर्वक्रियाविषय एव गृह्यते। क्रियाप्रकारे वर्तमानायाः
संख्याया धा प्रत्ययः। एकधा भुङ्क्ते। द्विधा गच्छति। त्रिधा। चतुर्द्धा। पञ्चधा ॥
अधिकरणविचाले च ॥ ४३ ॥
संख्याया इत्येव। अधिकरणं द्रव्यं, तस्य विचालः संख्यान्तरापादनम्।
एकस्यानेकीकरणमनेकस्य वा एकीकरणम्। अधिकरणविचाले गम्यमाने
संख्यायाः स्वार्थे धा प्रत्ययो भवति। एकं राशिं पञ्चधा कुरु। अष्टधा कुरु।
अनेकमैकधा कुरु ॥
एकाद्धो ध्यमजन्यतरस्याम् ॥ ४४ ॥
एकशब्दात्परस्य धाप्रत्ययस्य ध्यमुञादेशो भवत्यन्यतरस्याम्। एकधा
राशिं कुरु। ऐकध्यं कुरु। एकधा भुङ्क्ते। ऐकध्यं भुङ्क्ते। धाप्रकरणादेव लब्धे
पुनर्द्धायग्रहणं विधार्थे विहितस्यापि यथा स्यात्। अनन्तरस्यैवैतत्प्राप्नोति ॥
द्वित्र्योश्च धमुञ् ॥ ४५ ॥
धा इत्यनुवर्तते। द्वित्र्योः संबन्धिनो धाप्रत्ययस्य विधार्थे ऽधिकरण-
विचाले च विहितस्य धमुञादेशो भवत्यन्यतरस्याम्। चकारो विकल्पानुक-
र्षणार्थः। द्विधा। द्वैधम्। त्रिधा। त्रैधम् ॥ धमुञन्तत्वात्स्वार्थे ऽदर्शनम् ॥ * ॥
पथि द्वैधानि संश्रयन्ते। पथि त्रैधानि संश्रयन्ते ॥
एधाञ्च ॥ ४६ ॥
द्वित्र्योः संबन्धिनो धाप्रत्ययस्य एधाञ्चादेशो भवत्यन्यतरस्याम्। चकारो
विकल्पानुकर्षणार्थः। द्वेधा। द्वैधम्। द्विधा। त्रेधा। त्रैधम्। त्रिधा * ॥
याप्ये पाशप् ॥ ४७ ॥
याप्यः कुत्सित उच्यते। याप्ये वर्तमानात्प्रातिपदिकात्स्वार्थे पाशप्
प्रत्ययो भवति। याप्यो वैयाकरणः। कुत्सितो वैयाकरणो, वैयाकरणपाशः।
याज्ञिकपाशः। यो व्याकरणशास्त्रे प्रवीणो दुःशीलस्तत्र कस्मान्न भवति।
यस्य गुणस्य सद्भावाद् द्रव्ये शब्दनिवेशस्तत्कुत्सायां प्रत्ययः ॥
पूरणाद्भागे तीयादन् ॥ ४८ ॥
पूरणप्रत्ययो यस्तीयस्तदन्तात्प्रातिपदिकाद्भागे वर्तमानात्स्वार्थे ऽन्
प्रत्ययो भवति। स्वरार्थं वचनम्। द्वितीयो भागः। द्वितीयः। तृतीयः।
भागइति किम्। द्वितीयम्। तृतीयम्। पूरणग्रहणमुत्तरार्थम्। नह्यपूरणस्तीया
ऽस्ति। मुखतीयादिरनर्थकः ॥

• वाक्यविभागो यथासंख्यनिरासार्थः। इत्यधिकं पुस्तकान्तरे।