काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

॥ काशिका ॥ २ ॥ ४ ॥ १२५
कूलम् । विशिष्टलिङ्ग इति किम् । गङ्गायमुने । मद्रकेक्याः । नदी देश इति
किम् । कुक्कुटमयूर्यौ । अयामा इति किम् । जाम्बवश्च शालूकिनी च, जाम्बव-
शालूकिन्यौ । नदीग्रहणमदेशत्वात् । जनपदो हि देशः । तथा च पर्वतानां
ग्रहणं न भवति । कैलासश्च गन्धमादनं च, कैलासगन्धमादने ॥ अयामा
इत्यत्र नगराणां प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ इह मा भूत् । मधुरा च पाटलिपुत्रं
च, मथुरापाटलिपुत्रम् ॥ उभयतश्च यामानां प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ सौर्यं च
नगरं, केतवतं च यामः, सौर्यकेतवते ॥
क्षुद्रजन्तवः ॥ ८ ॥
अपरिचितपरिमाणः क्षुद्रः । क्षुद्रजन्तुवाचिनां द्वन्द्व एकवद्भवति । दंश-
मशकम् । यूकालिक्षम् । क्षुद्रजन्तव इति किम् । ब्राह्मणक्षत्रिया ॥
क्षुद्रजन्तुरनस्थिः स्यादथ वा क्षुद्र एव यः ।
शतं वा प्रसृतो येषां के चिदा नकुलादपि ॥
सा नकुलादपीतीयमेव स्मृतिः प्रमाणमितरासां तद्विरोधात् ॥
येषां च विरोधः शा शाश्वतिकः ॥ ९ ॥
विरोधो बैरं, शाश्वतिको नित्यः । येषां शाश्वतिको विरोधस्तद्वाचिनां
शब्दानां द्वन्द्व एकवद्भवति । मार्जारमूषकम् । श्वशृगालम् । अहिनकुलम् ।
शाश्वतिक इति किम् । गौपालिशालङ्कायनाः कलहायन्ते । चकारः पुनरस्यैव
समुच्चयार्थः । तेन पशुशकुनिद्वन्द्वे विरोधिनामेनेन नित्यमेकवद्भावो भवति ।
अश्वमहिषम् । काकोलूकम् ॥
शूद्राणामनिरवसितानाम् ॥ १० ॥
निरवसानं, बहिष्कारणं । कुतो बहिष्कारणं, पात्रात् । यैर्भुक्ते पात्रं
संस्कारेणापि न शुध्यति ते निरवसिताः, न निरवसिताः, अनिरवसिताः । अनि-
रवसितशूद्रवाचिनां शब्दानां द्वन्द्व एकवद्भवति । तक्षायस्कारम् । रजकतन्तु-
वायम् । अनिरवसितानामिति किम् । चण्डालमृतपाः ॥
गवाश्वप्रभृतीनि च ॥ ११ ॥
गवाश्वप्रभृतीनि ह्येकवद्भावानि द्वन्द्वरूपाणि साधूनि भवन्ति । गवा-
श्वम् । गवाविकम् । गवैडकम् । अजाविकम् । अजैडकम् । कुब्जवामनम् ।
कुब्जकैरातकम् । पुत्रपौत्रम् । श्वचण्डालम् । स्त्रीकुमारम् । दासीमाणवकम् ।
शाटीपिच्छकम् । उष्ट्रखरम् । उष्ट्रशशम् । मूत्रशकृत् । मूत्रपुरीषम् । यकृन्मेदः ।
मांसशोणितम् । दर्भशरम् । दर्भपूतकिम् । अर्जुनशिरीषम् । तृणोलपम् । दाशी-