कर्पूरमञ्जरी (महाकवि राजशेखर - प्राकृत सट्टक एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

प्रथम जवनिकान्तरम् १७
देवी—जधा णिवेदिवं वदीहिं । पअट्टा जेव मलआणिला ।
तथा अ,—
लंकातोरणमालिआतरलिणो कुंभुब्भवस्सासमे
मदंदोलिअचंदणद्रुमलदाकप्पूरसंपक्किणो ।
कक्केल्लीफुलकंपिणो फणिलद्वानिप्पट्ठणट्ठावआ
चंडं चुंबिवतग्गपणिणसलि ला याअंति चेत्ताणिला ॥ ३७ ॥
वर्धापन वर्णनम् । विभ्रमेत्यादि मधुवासरविशेषणानि । तरङ्गीति दंतुरित्वात् ।
षष्ठावर्त्त इति यवोडनुसारेण । तारुण्यं हि विभ्रमनिदानम् । अथवा यथायं
कामिनीना विभ्रमजनकस्तथा वसन्तोत्सवोऽपि । कामुकान्दि विलोक्य कामिन्यो
विभ्रमसमुद्गमा भवन्ति । अर्थत उपमानम् । तेन विभचित्वं न दोष । एतेन
भ्वस्य कामुकता व्यङ्ग्या । 'क्रोध स्मित च कुसुमभरणादियाच्ञा तद्वर्जनं च
सहसैव विमण्डनं च । आक्षिप्य कान्तवचनं लयन सखीभिर्निष्कारणस्थितगतेन स
विभ्रम स्यात् ॥' इति विभ्रमलक्षणम् । 'तल्लास्यं ताण्डवं चैव छलितं शम्बया सह ।
हल्लीशकञ्च रासञ्च पदप्रसार प्रचक्षते ॥' इति पद्भेदमपि नृत्यं गुह्यते । पञ्चम
स्वर । कलकण्ठी कोकिला । चारित्यादौ विशेषणद्वय बहुव्रीहि । विलासैत्यादिना
विस्तारिताख्यो दृग्विचार उक्त । तदुक्तम्—'आयत त्रिस्फुरत्तार विस्फारितमुदा-
हृतम् ।' इति । एतेनादरातिशयो व्यङ्ग्य । अत्र हेतुद्रूपके । नर्त्तकन्त्यादौ
समाधि । 'अन्यधर्मस्ततोऽन्यत्र लाक्षीमानुरोधिन । सम्यगाधीयते यत्र स
समाधि स्मृतो यथा ॥' (का १।९३) इति दण्डी ।
देवी—
यथा किल निवेदितं वन्दिभ्याम् ।
सत्यमेवोक्तमित्यर्थ ।
प्रवृत्ता एव मल्यानिला । तथा च,—
लङ्कातोरणमालिकातरङ्गिन कुम्भोद्भवश्वाश्रमे
मन्दान्दोलितचन्दनद्रुमलतोकर्पूरसंसर्किण ।
वङ्कोलीफुलकम्पिन फणिवल्लिनिष्टनटावका
शण्टे चुम्बितवाग्रपर्णीसरिला पान्ति चैत्रानिला ॥
क० म० २