कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

१३२ सटीककामसूत्रे [ २ अधिकरणे,

यद्वशादयुक्तं न परिहरन्ति तद् दर्शयन्नाह—
भवन्ति चात्र श्लोकाः—

नास्त्यत्र गणना का चिन्न च शास्त्रपरिग्रहः ।
प्रवृत्ते रतिसंयोगे राग एवात्र कारणम् ॥ ३० ॥

नास्तीति । द्विविधो हि कामी शास्त्रतत्त्वज्ञस्तद्विपरीतश्च, तत्राशा-
स्त्रतत्त्वज्ञस्यात्रास्मिन् प्रहणनविधौ न स्वभावतो गणनाऽस्ति का चिद्दु
आत्ययिकमिदमपेक्षयेत्यर्थः, न च शास्त्रपरिग्रहः शास्त्रविहिताननुष्ठा-
नात्, तस्मादस्य प्रवृत्ते रतिसंयोगे राग एवात्र प्रहणनविधौ प्रयोक्तव्ये
कारणं, नापरज्ञानं, शास्त्रतत्त्वज्ञस्य तु सत्यपि रागे प्रवृत्तिकारणे ज्ञा-
नमपरं कारणं, ततश्च विमृश्यकारिणो गणना शास्त्रपरिग्रहश्चोभयमेव
भवति, तस्मादुभयोरपि प्रवृत्तौ रागः कारणं, तत्रैकस्य ज्ञानपरिष्कृ-
तोऽन्यस्य तद्विकल इति विशेषः ॥ ३० ॥

यदा चानयोरतिप्रवृद्धो रागस्तदा तद्वशाददृष्टश्रुता अपि प्रयोगा-
भवन्तीति दर्शयन्नाह —

स्वप्नेष्वपि न दृश्यन्ते ते भावास्ते च विभ्रमाः ।
सुरतव्यवहारेषु ये स्युस्तत्क्षणकल्पिताः ॥ ३१ ॥

स्वप्नेष्वपीति । असंभाव्यवस्तुप्रकाशनयोग्येष्वपि, भावाः=अभि-
प्रायाः, विभ्रमाः = चेष्टितानि, सुरतव्यवहारेषु = परस्परचुम्बनाभिगमना-
दिव्यापारेषु, तत्क्षणकल्पिताः = तत्कालनिर्मिताः, न शास्त्रत इत्यर्थः ॥३१॥

तत्रैकस्य ज्ञानपरिष्कृतत्वादतिजनन एवोच्यन्ते, अन्यस्य ज्ञानवै-
कल्यादत्ययावहा अपीति, तस्मादयं ज्ञानविकलोऽतिप्रवृद्धाद्रागात्प्रव-
र्तमानोऽत्ययं न पश्यतीति दृष्टान्तेन दर्शयन्नाह—

यथा हि पञ्चमीं धारामास्थाय तुरगः पथि ।
स्थाणुं श्वभ्रं दरीं वाऽपि वेगान्धो न समीक्षते ॥ ३२ ॥
एवं सुरतसंमर्दे रागान्धौ कामिनावपि ।
चण्डवेगौ प्रवर्तेते समीक्षेते न चात्ययम् ॥ ३३ ॥

यथा हीति । यथाऽश्वस्य विक्रमो वलितमुपकण्ठमुपजवो जवश्चेति,
पञ्चधारागतयस्तुरगशिक्षायामुक्ताः, तत्र पञ्चमीं जवाख्यां प्रकृष्ट्रामास्थाय
स्थित्वेत्यर्थः, तत्रस्थो हि वायुगतिर्भवत्यश्वः, श्वभ्रं=पौरुषं गर्तं, दरीं=
देवर्निमिताम्, एवमिति । दार्ष्टान्तिकयोजनं, सुरतसङ्कुले, कामि-
नौ स्त्रीपुंसौ, 'पुमान्स्त्रिया' इत्येकशेषः ॥ ३२ ॥ ३३ ॥