कामकलाविलास (पुण्यानन्दनाथ - श्रीविद्या तत्त्व-विमर्श एवं चिद्वल्ली टीका सहित)

८ कामकलाविलासः
'अहंकार इति' उद्भूतान्यस्मरणानुभवव्यञ्जको योऽयम्
अहमहमित्येव विमर्शः तस्य कारः कारणम्, एवं-भूतोऽहंकारो
जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते । यतः
'प्रकाशस्यात्मविश्रान्तिरहंभावो हि कीर्तितः ।'
चित्तमयः ज्ञानैकस्वभावः सुव्यक्ताहार्णसमरसाकारः, अश्च हश्च
इत्यहौ सुतरां व्यक्तौ स्पष्टौ परस्परोद्भूतरूपौ सुव्यक्ताहौ एव
लोलीभवतो यत्र सः शिवशक्तिमिथुनपिण्डः, अत एव कव-
लीकृतभुवनमण्डलः, अन्तःस्थापितं भुवनमण्डलं षट्त्रिंशत्त-
त्त्वसंघातमयं येन सः । अयमर्थः- प्रत्याहारन्यायेन अन्तर्ग-
र्भितसमस्तवर्णकदम्बकाहंकाररूपप्रकाशविमर्शसंपुटादेव श-
ब्दार्थात्मकसर्वप्रपञ्चविकासो भवति । तथा च श्रुतिः
'एको वर्णो बहुधा शक्तियोगाद्-
वर्णाननेकान्निहितार्थो दधाति ।'
इति ॥ ५ ॥
इतः परं 'चित्तमये निविशते महाबिन्दुः' इति यदुक्तम्
तत्र बिन्दुस्वरूपनिरूपणद्वारा कामकलाम् उपदिशति
सितशोणबिन्दुयुगलं
विविक्तशिवशक्तिसंकुचत्प्रसरम् ।

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः ९
वागर्थसृष्टिहेतुः
परस्परानुप्रविष्टविस्पष्टम् ॥ ६ ॥
बिन्दुरहंकारात्मा
रविरेतन्मिथुनसमरसाकारः ।
कामः कमनीयतया
कला च दहनेन्दुविग्रहौ बिन्दू ॥ ७ ॥
सितः शुभ्रः, शोणो रक्तः, तद्रूपौ बिन्दू, तयोर्युगलम्, अत
एव विविक्तशिवशक्ति - अन्योन्यविहरणपरे शिवशक्ती यस्मिन्
कर्मणि तत्, अत एव संकुचत्प्रसरं - संकुचन् मुकुलीभवन्
प्रसरः जगत्सृष्टिरूपो यस्मिन् तत्, वाचः - परा-पश्यन्त्या-
दिरूपसमस्तशब्दाः, अर्थाः - शिवादि-क्षित्यन्तषट्त्रिंशत्तत्त्व-
रूपाः, तेषां सृष्टिः षडध्वात्मकजगन्निर्मितिः, तत्र हेतुः कार-
णम्। परस्परानुप्रविष्टविस्पष्टम् - परस्परम् अन्योन्यम् अनुप्र-
विष्टम् अन्तर्गतं विस्पष्टं पृथग्भूतं च तत्, एवं-भूतं सितशोण-
बिन्दुयुगलं - कामकामेश्वरीरूपं दिव्यमिथुनं, विभावयेत् इति
पूर्वेण संबन्धः । अत्र इदमतिरहस्यम् ।
'यः परः स महेश्वरः ।'
इति श्रुत्युक्तरीत्या निखिलवेदादिशब्दोत्पादकानुत्तराभिधेयः
2

१० कामकलाविलासः
परमेश्वरः स्वाङ्गभूताखिलप्रपञ्चविलयात्मकविमर्शशक्तिम्
अनुप्रविश्य विन्दुभावं मन्यते, ततः सा विमर्शशक्तिरपि
स्वान्तर्गतप्रकाशमयबिन्दुम् अनुप्रविशति, ततश्च बिन्दुरुत्पन्नो
भवति, तस्माद्विन्दोः नादात्मिका समस्ततत्त्वगर्भिणी तेजो-
मयी जीवरूपा बालाग्रवत् सूक्ष्मरूपिणी इति गत्या शृङ्गाट-
करूपताम् उद्गृह्णाति । एवं च बिन्दुनादस्वरूपयोस्तयोः प्रका-
शविमर्शयोरहमिति शरीरं भवति, एवं द्विरूपयोस्तयोर्मध्ये एको
विमर्शो रक्तविन्दुरूपतां भजते, अपरः प्रकाशः शुक्रबिन्दु-
भावम् एति, उभयोर्मेलने मिश्ररूपं सर्वतेजोमयं परमात्म-
स्वरूपं भवति । श्रुतिरपि
‘ एको वर्णो बहुधा शक्तियोगात्
वर्णाननेकान् निहितार्थो दधाति । ’
इति ।
एतदेव बिन्दुत्रयनिरूपणं विवृणोति, – बिन्दुरहंकारात्मा
इति, विन्दुः सितरक्तस्वरूपः अहंकारात्मा अन्तर्गर्भितसम-
स्तवर्णराशिः अनुत्तरस्फाररूपाहंकारः आत्मा तादात्म्य-
स्वरूपं यस्य सः । ‘ वर्णात्कारः ’ इति सूत्रेण अहं-शब्दात्
कारशब्दप्रत्ययः ऐकार इतिवत्, अत एव एतन्मिथुनसमर-
साकारः – एतयोरकार-हकारवाच्ययोः प्रकाशविमर्शयोर्मि-
थुनं द्वन्द्वं, तस्य दिव्यदम्पतिरूपस्य मिथुनस्य समरसः पर-
स्परानुप्रवेशरूपम् आनुकूल्यं तदेव आकारः स्वरूपं यस्य

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः ११
सः, एवंभूतो रविः सितशोणबिन्दुसमरसीभूतो मिश्रबिन्दु-
रित्यर्थः । लोके हि सूर्य्यस्य मिश्रस्वरूपत्वम् अग्नीषोमयोः,
अत एव तस्य उपास्यत्वमाह, — काम इति, काम्यते अभि-
लष्यते स्वात्मत्वेन परमार्थमहद्भिर्योगिभिरिति कामः, तत्र
हेतुः — कमनीयतया इति, कमनीयत्वं स्पृहणीयत्वम् तेन ।
कला विमर्शशक्तिः दहनो वह्निः, इन्दुश्चन्द्रः तावेव आकारौ
ययोर्बिन्द्वोर्दहनेन्दुविग्रहौ विन्दू । अत्रायमर्थः — अग्नीषोमरू-
पिणी विमर्शशक्तिः तदुभयभूतकामेश्वराविनाभूता महात्रिपु-
रसन्दरी बिन्दुसमष्टिरूपा कामकला इति उच्यते, सैव उपा-
स्यतया सर्वागमेषु उद्घोष्यते । उक्तं च
‘ मिहिरबिन्दुमुखीं तदधो लस-
च्छशिहुताशनबिन्दुयुगस्तनीम् ।
ह-सपरार्धकलारचनास्पदां
भजत नित्यमिमां परदेवताम् ॥’
‘ एकारोर्ध्वगतो बिन्दुर्मुखं भानुरधोगतौ ।
स्तनौ दहनशीतांशू योनिर्हार्धकला भवेत् ॥’
इत्यादि रहस्यम् । अयमत्र निष्कर्षः — स्वान्तर्गतानन्ताक्षर-
राशिमहामन्त्रवीर्य्यपूर्णाहन्तारूपिणी प्रकाशानन्दसारा बिन्दु-
त्रयसमष्टिरूपलिप्यक्षररूपिणी कामकला नाम महात्रिपुरसु-
न्दरी मातृका परमयोगिभिः महामाहेश्वरैरनिशम् अनुस्म-
र्त्तव्या इति । विज्ञानभट्टारकेऽपि

१२ कामकलाविलासः
‘ विन्दुरूपस्य चक्रस्य स्थूलवर्णक्रमेण तु ।
अर्धेन्दुबिन्दुनादान्तशून्योच्चाराद्भवेच्छिवः ॥ ’
इति ॥ ७ ॥
एवं विन्दुस्वरूपम् उद्दिश्य ज्ञानोपासनायाः फलं परं-
ब्रह्मभाव एव इत्याह
इति कामकलाविद्या
देवीचक्रक्रमात्मिका सेयम् ।
विदिता येन स मुक्तो
भवति महात्रिपुरसुन्दरीरूपः ॥ ८ ॥
पूर्वोक्तमहाप्रबन्धेन व्याख्याता कामकला - महात्रिपुरसु-
न्दरी, तस्या विद्या ज्ञानं, कीदृशी,? इत्याकाङ्क्षायामाह - देवी-
चक्रक्रमात्मिका - देव्याः त्रिपुरसुन्दर्याश्चक्रं श्रीचक्रं तस्य क्रमः
चक्रमन्त्रदेवतात्मनाभिहितः सर्वानन्दमयादिसमस्तप्रकटपर्य-
न्तरूपः तदात्मिका तद्विषयिणी, येन - शक्तिपातात् ब्रह्मजि-
ज्ञासुना भावयता पुरुषेण, विदिता अवगता, स पुरुषो मुक्तो
भवति,
‘ विद्याभिज्ञापितैश्वर्यश्चिद्धनो मुक्त एव सः । ’
इति प्रत्यभिज्ञास्थित्या संसारवासनानिरसनपटीयोऽनवरत-

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः १३
परिपूर्णांहंभावभावनाकवलीकृतसर्वप्रपञ्चः परमयोगी विह-
रते, अन्तेऽपि महात्रिपुरसुन्दरीरूपः - पराभट्टारिकात्मसा-
रूप्यो भवति ॥ ८ ॥
परमार्थभूतप्रकृतबिन्दोरेव सकाशात् जगदुत्पत्त्यादिकं
वक्तुम् आरभते
स्फुरितादरुणाद्विन्दो-
र्नादब्रह्माङ्कुरारवो व्यक्तः ।
तस्माद्गगन-समीरण-
दहनोदक-भूमि-वर्णसंभूतिः ॥ ९ ॥
स्फुरितात् उच्छूनात् , बिन्दोः पूर्वोक्तलक्षणात् , नादब्र-
ह्माङ्कुरः - नादः सर्वशब्दोत्पत्तिहेतुर्वर्णः स एव ब्रह्म, तत्
ब्रह्म अङ्कुर उत्पादकं यस्य सः । तथा च उक्तम्
'एको नादात्मको वर्णः सर्वनादाविभागवान् ।
सोऽनस्तमितरूपत्वादनाहत इति श्रुतः ॥'
इति । एवं-भूतनादब्रह्मात्मक आरवः शब्दः पश्यन्त्यादिरूपो,
व्यक्त आविर्भूतः, तस्मात् शब्दात्, गगन-समीरण-दहनोद-

१४ कामकलाविलासः
कभूमीनां पञ्चभूतानां, वर्णानाम् आदि-क्षान्ताक्षराणां च
संभूतिरुत्पत्तिराम्नाता ॥ ९ ॥
एवं शोणविन्दोः सर्वात्मत्वं सर्वस्रष्टृत्वम् चोक्त्वा, तदिह
शुभ्रविन्दोरपि तत्स्वरूपम् अतिदिशति
अथ विशदादपि बिन्दो-
र्गगनानिल-वह्नि-वारि-भूमिजनिः ।
एतत्पञ्चकविकृति
र्जगदिदमण्वाद्यजाण्डपर्यन्तम् ॥ १०॥
विशदात् सर्वप्रकाशात्, बिन्दोः पूर्वव्याख्यातात्, गगना-
दिपञ्चभूतात्मकानन्तब्रह्माण्डानि आविर्भावतिरोभावौ भजन्त
इत्यर्थः । तथा च आगमः
‘स्वेच्छाविलसितानन्तजगद्रश्मिविलासवत् ।
नौमि संविन्महापीठं शिवशक्तिपराश्रयम् ॥’
इति ॥ १० ॥
एवं बिन्दुद्वयाभेदम् उक्त्वा, तद्दृष्टान्ततया मन्त्रदेवतयोरपि
ऐक्यमाह

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः १५
बिन्दुद्वितयं यद्वद्
भेदविहीनं परस्परं तद्वत् ।
विद्यादेवतयोरपि
न भेदलेशोऽस्ति वेद्यवेदकयोः ॥११॥
बिन्दुद्वितयं – पूर्वोक्तप्रकाशविमर्शात्मकं, यद्वत् – येन
प्रकारेण, भेदविहीनं
‘शिवशक्तिरिति ह्येतत्तत्त्वमाहुर्मनीषिणः।’
इत्युक्तनीत्या परस्पराश्लिष्टं, तद्वत् तेनैव प्रकारेण, विद्यादेव-
तयोः – विद्या पञ्चदशाक्षरी देवता महात्रिपुरसुन्दरी तयो-
र्वेद्यवेदकयोः वाच्यवाचकयोः, भेदलेशोऽपि – ईषद्वैलक्षण्य-
मपि नास्ति, एवम् अभिन्ननादादिमिथुनात् अखिलं जगत्
आविर्भवति इति ॥ ११ ॥
तदेव मिथुनम् आत्मेच्छयैव स्वभेदमस्वभेदमकरोत् इत्याह
वागर्थौ नित्ययुक्तौ
परस्परं शक्तिशिवमयावेतौ ।
सृष्टिस्थितिलयभेदौ
त्रिधा विभक्तौ त्रिबीजरूपेण ॥ १२ ॥

१६ कामकलाविलासः
वाक् वर्ण-पद-मन्त्ररूपा, अर्थः कला-तत्त्व-भुवनात्मा, एत-
द्रूपत्वं कुतः? - प्रकाशविमर्शात्मकशब्दार्थाभ्यामेव षडध्वा-
त्मकसर्वप्रपञ्चोत्पत्तिश्रवणात्, अत एव नित्ययुक्तौ निरन्तरसं-
सक्तौ, नहि घटपटयोरिव कादाचित्कः संबन्धः, तथा सति
सर्वोत्पत्तिप्रसंगः। सृष्टिस्थितिलयभेदौ - सृष्टिः शिवादिक्षिति-
पर्यन्ततत्त्वजालाविर्भावः, स्थितिः तत्परिपालनं, लयस्तेषां
स्वात्मसात्कारः एवं-भूतो भेदो ययोस्तौ। स्वात्मत्वं तु एतेषां
त्रयाणां, तथा च अभिनवगुप्तपादाः
'स्वात्मगाः सृष्टिसंहाराः स्वरूपत्वेन संस्थिताः ।'
इति। परस्परं शक्तिशिवमयो प्रकाशविमर्शस्वरूपौ, उभ-
योरेकत्वात् वह्निदाहकत्ववत् तत्त्वान्तरं न भवति इत्यर्थः।
अभियुक्तोक्तिश्च
'तादात्म्यमनयोर्नित्यं वह्निदाहकयोरिव ।'
इति। एतौ पूर्वोक्तौ प्रकाशविमर्शौ त्रिधा त्रिप्रकारेण
संस्थितौ, विभक्तौ पृथग्भूतौ। केन? इत्याह - त्रिबीजरूपे-
णेति, वाग्भव-कामराज-शक्तिबीजात्मकत्वेन इत्यर्थः। अय-
मर्थः - बिन्दुत्रयसमष्टिभूतकामकलाक्षररूपिणी महात्रिपुर-
सुन्दरी सर्वोपास्या इति ॥ १२ ॥
इतः परं वाग्भवादिखण्डत्रयान्तर्गतवस्तुविशेषवर्णनद्वारा
श्रीपञ्चदशाक्षरीविद्याम् उद्धर्तुम् उपक्रमते

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः १७
माता मानं मेयं
बिन्दुत्रयं भिन्नबीजरूपाणि ।
धामत्रय-पीठत्रय-
शक्तित्रयभेदभावितान्यपि च ॥१३॥
तेषु क्रमेण लिङ्ग-
त्रयं तद्वच्च मातृकात्रितयम् ।
इत्थं त्रितयपुरीया
तुरीयपीठा च भेदिनी विद्या ॥१४॥
माता अवकाशगत ईश्वरः, मानं तदवगतिसाधनभूता
विद्या, मेयं ज्ञायमाना महात्रिपुरसुन्दरी, एवं मातृमानमेय-
भावम् अनुभूय विहरति । धामत्रयं वाग्भवादिकम्, पीठत्रयं
कामगिर्यादि, शक्तित्रयम् इच्छादि, एवमादिभेदेन भावि-
तानि, बिन्दुमत्वात् एतेषां, तेषु धामादिषु विभिन्नेषु, क्रमेण
आनुपूर्व्या, लिङ्गत्रयं स्वायंभुवादि, मातृकात्रितयमकारवि-
भेदभिन्नम्, एवंविधसमस्तवस्तुपूरणात् तत्समष्टिरूपा त्रिपुरा
नाम पराशक्तिराविर्भूता, इत्याह - इत्थं त्रितयपुरीया इति,
३

१८ कामकलाविलासः
इत्थं पूर्वोक्तप्रकारेण त्रितयानि अवयवानि पुराणि शरी-
राणि यस्याः सा, अत एव तुरीयस्य पीठा - त्रिविधात्मक-
सर्वप्रपञ्चाविर्भावतिरोभावभूरित्यर्थः ॥ १३-१४ ॥
इतः परं, तस्मात् गगनसमीरणदहनोदकभूमिवर्णसंभूति-
रिति प्रथमसृष्टप्रपञ्चभूतनिष्ठगुणवर्णनद्वारा अक्षरसंख्यावि-
शिष्टमहामन्त्रात्मकदेवतास्वरूपं वक्तुमारभते
शब्द-स्पर्शौ रूपं
रस-गन्धौ चेति भूतसूक्ष्माणि ।
व्यापकमाद्यं व्याप्यं
तूत्तरमेव क्रमेण पञ्चदश ॥ १५ ॥
पञ्चदशाक्षररूपा
नित्या चैषा हि भौतिकाभिमता ।
नित्याः शब्दादिगुण-
प्रभेदभिन्नास्तथानया व्याप्ताः ॥ १६ ॥
नित्यास्तिथ्याकारा-
स्तिथयश्च शिवशक्तिसमरसाकाराः ।

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः १९
दिवसनिशामय्यस्ताः
श्रीवर्णास्तेऽपि तद्द्वयीरूपाः ॥ १७ ॥
शब्द आकाशगुणः, स्पर्शो वायुगुणः, रूपं तेजोगुणः,
रसोऽपां गुणः, गन्धः पृथ्वीगुणः, आकाशमारभ्य एते गुणाः
पृथ्वीपर्यन्तम् उत्तरोत्तरम् एकैकगुणाधिक्येन पञ्चदश गुणाः
संपद्यन्ते, एतेषां गुणानां पञ्चदशभावेन श्रीविद्या पञ्चदशाक्षरी
जाता । भौतिकाभिमता भूतसंबन्धित्वेन अभिमता इष्टा ।
अत एव पञ्चदशाक्षररूपा स्वस्मात् आदिभूतगुणानां पञ्चद-
शत्वात् विद्याक्षराणामपि पञ्चदशत्वम् तद्रूपा तत्स्वरूपिणी ।
नित्या कूटस्था तरङ्गबुद्बुदफेनानाम् अम्बुधिरिव सकल-
त्वाविर्भावभूमिरित्यर्थः । कूटस्थाया एव षोडश्याः पञ्चद-
शावयवात्मकपञ्चदशतिथिनिष्ठान्तः । पञ्चदशदेवतामयपञ्चद-
शाक्षरीरूपतामाह – नित्यास्तिथ्याकारा इति, नित्याः कामे-
श्वरप्रभृतिविश्रान्ताः, तिथ्याकाराः तिथ्यभिमानिन्यो
देवताः । तिथयश्च प्रतिपत्प्रभृतिपूर्णिमान्ताः, शिवशक्तिसम-
रसाकाराः प्रकाशविमर्शसंपुटाकाराः । अत एव दिवस-
निशामय्यः – दिवारात्रिरूपाः प्रकाशविमर्शयोर्दिवारात्रिमय-
त्वात्, तास्तिथयः श्रीवर्णाः, तेऽपि तेन पूर्वोक्तरूपेण पञ्च-
दशरूपाः श्रीवर्णाः – विद्यान्तर्गतवर्णगुणा अपि तद्द्वयी-

२० कामकलाविलासः
रूपाः तादृशप्रकाशविमर्शरूपा इत्यर्थः । अयमत्र विवेकः -
इयमेव प्रकाशविमर्शमयी परा शक्तिः पञ्चभूतात्मिका उत्तरो-
त्तरवृद्धिद्वारा पञ्चदशसंख्याकमात्राक्षरतिथ्यभिमानदेवतास्व-
रूपिणी जाता । यथागमः
‘ एक एव प्रकाशाख्यः परः कोऽपि महेश्वरः ।
यस्य शक्तिर्विमर्शाख्या सा नित्या गीयते बुधैः ॥
विमर्शाख्या च सा देवी पाञ्चविध्यं समागता ।
आकाशानिलसप्तार्चिःसलिलावनिभेदतः ॥
एकैकगुणवृद्ध्या तु तिथिसंख्यात्वमागता ।
विमर्शरूपिणी विद्या षोडशी या प्रकीर्तिता ।
गता सा षोडशैर्भेदैस्त्रिपुरा परमेश्वरी ॥
सुन्दर्यादिमह.........वां विचित्रान्तं समन्ततः ।
स्वागमादेव बोद्धव्यमिति संकल्पमात्रतः ॥ ’
इति ॥ १५ ॥ १६ ॥ १७ ॥
उक्तमेव अर्थं द्रढयितुं देवतावत् विद्याया अपि विश्वा-
त्मकत्वं तदुत्तीर्णत्वं च वक्तुमाह
स्वर-व्यञ्जन-बिन्दुत्रय-
समष्टिभेदैर्विभाविताकारा ।

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः २१
षट्त्रिंशत्तत्त्वात्मा
तत्त्वातीता च केवला विद्या ॥ १८ ॥
विद्यापि तादृगात्मा
सूक्ष्मा सा त्रिपुरसुन्दरी देवी ।
विद्यावेद्यात्मकयो-
रत्यन्ताभेदमामनन्त्यार्याः ॥ १९ ॥
स्वराः अचः, व्यञ्जनानि हलः, बिन्दुत्रयम् अनुस्वार-
त्रयम्, एषां समष्टिः समुदायभावः, भेदोऽवयवभावः तैर्वि-
भाविताकारा उद्भावितस्वरूपा । अत एव षट्त्रिंशत्तत्त्वात्मा
शिवादि-क्षित्यन्तविग्रहा । तत्त्वातीता च - तत्त्वसंघसमु-
दायस्थानत्वात् तदुत्तीर्णा च । अत एव केवला स्वव्यति-
रिक्तस्य अभावात् एकाकिनी । एवंभूता विद्या श्रीपञ्चद-
शाक्षरीत्यर्थः । अयमत्र विद्यायामवयवविभागप्रकारः, - इह
पुण्यानन्दाः हादिविद्यायाम् अत्यन्ताभिमानिनोऽस्या एव
विद्याया अवयवभावसमुदायम् आश्रित्य तत्त्वात्मकत्वं तदुत्ती-
र्णत्वं चाचक्षते । तत्र च वाग्भवाख्ये प्रथमखण्डे पञ्च स्वराः
सप्त व्यञ्जनानि संहत्य द्वादश वर्णाः । कामराजाख्ये द्विती-
यखण्डे षट् स्वराः अष्ट व्यञ्जनानि संभूय चतुर्दश वर्णाः ।

२२ कामकलाविलासः
शक्त्याख्ये तृतीयखण्डे च चत्वारः स्वराः षट् व्यञ्जनानि
संहत्य दश वर्णाः । सर्वेऽपि संभूय षट्त्रिंशदक्षराणि अवयव-
रूपाणि समुदायरूपाणि । विद्या सर्वतत्त्वातिक्रान्ता सर्वत्र
प्रसिद्धा श्रूयते, कादेरपि विद्याया उभयात्मकत्वम् अस्त्येव,
यथा नैव अनयोर्विद्ययोर्भेदः । हादौ प्रथमखण्डे पञ्च स्वराः
सप्त व्यञ्जनानि संहत्य विद्याद्वयेऽपि प्रथमखण्डे द्वादशवर्णत्वं
समानं, तस्मात् उभयात्मकत्वम् उभयोर्विद्ययोरस्त्येव । तदु-
भयविद्योपासनप्रकारस्तु गुरुमुखादेव अवगन्तव्यः । देव-
ताया अपि मन्त्रवत् उभयात्मकत्वम्, इति मन्त्रदेवतयोरैक्यम्
आह - 'विद्यापि तादृगात्मा' इति - विद्या चिदानन्दस्वरू-
पिणी तादृगात्मिका तदुत्तीर्णा च सूक्ष्मा परिच्छेत्तुम् अश-
क्या, सा सर्ववेदान्तेषु प्रसिद्धा त्रिपुरसुन्दरी, त्रिपुरा च
सुन्दरी त्रिधावस्थितसमस्तवस्तुपूरणात् सर्वयोगिभिरुपा-
स्यत्वेन स्पृहणीयत्वाच्च, त्रिपुराशब्दनिर्वचनं च पूर्वमेव
प्रपञ्चितम् । देवी स्वच्छप्रकाशरूपा विश्वस्य जननादि-
क्रियारूपा परा वाक्, विद्यावेद्यात्मकयोरत्यन्ताभेदम् आम-
नन्त्यार्याः परमेश्वरप्रमुखाः सर्वयोगिन इत्यर्थः ॥ १९ ॥
एवं विद्यादेवतयोरभेदम् उक्त्वा, चक्रदेवतयोरैक्यं वक्तुं
चक्रोत्पत्तिप्रकारम् आह

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः २३
या सान्तरोहरूपा
परा महेशी त्रिभाविता सैव ।
स्पष्टा पश्यन्त्यादि-
त्रिमातृकात्मा चक्रतां याता ॥२०॥
चक्रस्यापि महेश्या
न भेदलेशोऽपि भाव्यते विबुधैः ।
अनयोः सूक्ष्माकारा
परैव स्थूलयोश्च न कापि भिदा ॥२१॥
या सान्तरोहरूपा इति - अन्तरम् अन्तःकरणं तस्मिन्
ऊहः वितर्कः इत्थमिति परिच्छेदरहितः तेन सहितं रूपं
यस्याः सा । अयमर्थः - अवाङ्मनसगोचरत्वात् सर्ववेदान्तै-
रपरिच्छेद्या सर्वकारणभूता शिवादि-धरण्यन्ततत्त्वसंघाता-
विर्भावभूमिः महेश्वरी परा सर्वोत्कृष्टा इत्युच्यते । श्रुतिश्च
परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते
स्वाभाविके ज्ञानबलं क्रिया च ।
एवंभूतलक्षणा सैव - पराशक्तिरेव, त्रिभाविता त्रिप्रकारत्वेन

२४ कामकलाविलासः
भाविता संजायमाना, एतदेवाह - स्पष्टा पश्यन्त्यादित्रिमातृ-
कात्मा इति, स्पष्टा प्रथमोत्पन्नत्वेन विवक्षिता विषयिणी
पश्यन्तीति उच्यते आदिशब्देन मध्यमा वैखरी च, सैव
वैखरी नाम अभिलापरूपिणी पञ्चदशाक्षरराशिवमयी सर्ववै-
दिकलौकिकशब्दात्मिका शक्तिरित्युच्यते । तथा च सुभ-
गोदयवासनायाम्
‘परा भूर्जन्म पश्यन्ती वल्लीगुच्छसमुद्भवा ।
मध्यमा सौरभा वैखर्यक्षमाला जयत्यसौ ॥’
एवंरूपत्रिमातृकात्मिका सैव चक्रतां याता - त्रिखण्डात्मकच-
क्रकमयित्राता इत्यर्थः । एतदेवाह - चक्रस्य इति, चक्रस्य
त्रैलोक्यमोहनादि-बैन्दवान्तनवावरणात्मकस्य सुन्दर्यधिष्ठा-
नभूतस्य, महेश्वर्यास्तदधिष्ठात्र्याः सुन्दर्याश्च भेदलेशः ईषद्भे-
दोऽपि बुधैर्महेश्वरैर्न भाव्यते न अनुभूयते, कुतः ? - श्रीसु-
न्दरीरूपत्वात् श्रीचक्रस्य । पुनरपि अनयोस्तादृग्भेदम्
आचष्टे - अनयोः सूक्ष्माकारा इत्यादिना, अनयोः सूक्ष्म-
रूपयोश्चक्रदेवतयोः - सूक्ष्मरूपत्वं नाम अपरिच्छिन्नत्वमेव,
तत्र श्रीचक्रस्य सूक्ष्मरूपेण अवस्थानं बिन्दात्मना, बिन्दोश्च
अपरिच्छिन्नत्वं ‘बैन्दवे परमाकाशे’ इत्यादिना प्रपञ्चित-
मेव । देवताया अपि ‘विद्यापि तादृगात्मा’ इत्यादिना
अभिहितमेव । तथा स्थूलयोश्चक्रदेवतयोश्च, अत्र स्थूलत्वं

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः २५
नाम चक्रस्य त्रिकोणादिचतुरश्रपर्यन्तं विजृम्भणम्, देव-
ताया अपि त्रिपुराम्बिकादि-त्रिपुराशक्त्यन्तरूपेण मननम्,
एवंविधयोश्चक्रदेवतयोः, भिदा - भेदः कारणादित्यर्थः । तत्र
हेतुमाह - परैव सूक्ष्माकारा इति, सा पूर्वोक्तलक्षणा परैव
आदिशक्तिरेव सूक्ष्माकारा सूक्ष्मभूत आकारः स्वरूपमनयो
रित्यर्थः ॥ २० ॥ २१ ॥
देवतारूपस्य चक्रस्य इतः परं परा-पश्यन्त्यादिशक्तित्रि-
कासरूपं नवयोन्यात्मकं श्रीचक्रं वक्तुम् आदौ बैन्दवं सर्वान-
न्दमयाख्यचक्रं पराशक्तिमयम्, इत्याह
मध्यं चक्रस्य स्यात्
परामयं बिन्दुतत्त्वमेवेदम् ।
उच्छूनं तच्च यदा
त्रिकोणरूपेण परिणतं स्पष्टम् ॥२२॥
एतत्पश्यन्त्यादि-
त्रितयनिदानं त्रिबीजरूपं च ।

२६ कामकलाविलासः
चक्रस्य नवयोन्यात्मकस्य, मध्यं मध्येभवं, बिन्दुतत्त्वं
बिन्दुस्वरूपं पूर्वमेव व्याख्यातम् । इदं स्वसाक्षात्कृतं पराम-
यमेव पराशक्तिस्वरूपमेव इत्यर्थः । एतदेव बिन्दुतत्त्वं यदा
विकासभावम् एति तदा त्रिकोणचक्रम् उदेति इत्याह-उच्छूनं
तच्च यदा इति, यदा यस्मिन् काले प्राणिनाम् अदृष्टवशात्
उच्छूनं, तच्च - बैन्दवमपि उच्छूनं संजातविकासं भवति, तदा
त्रिकोणरूपेण - अनुत्तरानन्देच्छासंघट्टरूपेण परिणतं, त्रिको-
णाकारं भवति इत्यर्थः । एतत् - त्रिकोणचक्रं, पश्यन्त्यादि-
त्रितयनिदानं - पश्यन्ती-मध्यमा-वैखरीप्रमुखशक्तित्रयोत्प-
त्तिकारणमित्यर्थः । तथाह
' इच्छाशक्तिस्तथा वामा पश्यन्तीवपुषा स्थिता ।
ज्ञानशक्तिस्तथा ज्येष्ठा मध्यमा वागुदीरिता ॥
ऋजुरेखामयी विश्वस्थिता प्रथितविग्रहा ।
तत्संसृतिदशायां तु बैन्दवं रूपमास्थिता ॥
प्रत्यावृत्तिक्रमेणैव शृङ्गाटवपुरुज्ज्वला ।
क्रियाशक्तिस्तु रौद्रीयं वैखरी विश्वविग्रहा ॥'
इति । त्रिबीजरूपं च इति, - त्रिबीजानि त्रिखण्डात्मकानि
वाग्भव-कामराज-शक्तिबीजानां रूपं यस्य तत् ॥ २२ ॥
ततः श्रीभट्टारिकायामेव बिन्दुतत्त्वम् ऊर्ध्वाधोमुखनव-
योन्यात्मकश्रीचक्रमभवत्, इत्याह

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः २७
वामा ज्येष्ठा रौद्री
चाम्बिका चानुत्तरांशभूताः स्युः॥२३॥
इच्छा-ज्ञान-क्रिया-
शान्ताश्चैतास्तथोत्तरावयवाः ।
व्यस्ताव्यस्तं तदर्ण-
द्वयमिदमेकादशात्म पश्यन्ती ॥२४॥
वामा ज्येष्ठा रौद्री अम्बिका चकारात् पराशक्तिश्च इमाः
पञ्चशक्तयः, अनुत्तरांशभूताः – अनुत्तरांशत्वेन श्रीचक्रान्त-
र्गताधोमुखपञ्च-त्रिकोणाकृतित्वेन भूता जाता इत्यर्थः । इच्छा-
ज्ञान-क्रिया-शान्ताः एताश्चतस्रः शक्तयः उत्तरावयवाः ऊर्ध्व-
मुखत्रिकोणचतुष्टयरूपाः । अयं भावः-पराविलसनरूपा एताः
रौद्री-वामा-ज्येष्ठा-अम्बिकाः, इच्छा-ज्ञान-क्रिया-शान्ताश्चैता-
स्तथोत्तरावयवाश्च इति, एतच्छक्तिनवकमयं नवत्रिकोणं चक्र-
मिति । व्यस्ताव्यस्तं तदर्णद्वयं – व्यस्तं व्यष्टिरूपम् अव्यस्तं
समष्टिरूपं सर्वोपनिषत्प्रसिद्धमर्णद्वयं संदंशन्यायेन अखि-
लाक्षरात्मकमन्त्रमयप्रकाशविमर्शरूपपूर्णाहन्ताभावगर्भकाम-
कलाक्षरात्मबिन्दुतत्त्वमित्यर्थः । एवंभूतं तदर्णद्वयम् एका-