जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)
Jataka Parijata of Vaidyanatha Dikshita with Commentary
वैद्यनाथ दीक्षित (टीकाकार: पं. कपिलेश्वर शास्त्री एवं पं. मातृप्रसाद शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 256, कुल 588 में से
संदर्भ में पढ़ें·२३० सटीकजातकपारिजाते-
नीचमें, या शत्रुगृहमें, या पापग्रहके वर्गमें प्राप्त शनि और शुक्र इन दोनोंमें परस्पर
दृष्टि हो या दोनों एक राशिमें हों तो राजकुलमें उत्पन्न होनेपर भी दरिद्रताको प्राप्त होवे॥७८॥
चन्द्रे पापयुते तु पापभवने पापांशके वा निशि
व्योमेशेन निरीक्षिते गतबले केमद्रुयोगो भवेत् ॥
भाग्यस्थानपवीक्षिते खलयुते नीचांशकेऽब्जे तथा
चन्द्रे नीचयुते निशि क्षयतनौ जातस्य केमद्रुमः ॥ ७६ ॥
चन्द्र इति । गतबले = निर्बले, चन्द्रे पापग्रहेण युक्ते, तु ( तु पक्षान्तरे ) पापग्रहस्य
भवने वा पापग्रहस्य नवांशे स्थिते, निशि = रात्रौ, व्योमेशेन दशमेशेन = निरीक्षिते सति केम-
द्रुयोगो भवेत् । अथ खलेन = पापग्रहेण युते, अब्जे = चन्द्रे, नीचराशिनवमांशके गतवति
भाग्यस्थानपेन = नवमेशेन वीक्षिते = दृष्टे सति तथाऽर्थात्केमद्रुमो भवेत् । अथ च क्षयतनौ
क्षयिष्णौ ( कृष्णपक्षीये ) चन्द्रे निशि = रात्रौ जन्मनि नीचयुते = स्वनीचराशि गते जातस्य
केमद्रुमो योगो भवेदिति ॥ ७९ ॥
यदि चन्द्रमा पापग्रहसे युक्त हो, पापग्रहकी राशिमें हो, वा पाप-नवांशमें हो, रात्रिके
जन्ममें दशमेशसे देखा जाता हो, निर्बल हो तो केमद्रुम योग होता है ।
चन्द्रमा खल ग्रहसे युत नीचांशकमें हो, भाग्येश उसे देखता हो, वा रात्रिमें क्षीण
चन्द्रमा नीचगत हो, उस समय उत्पन्न होनेवालोंका केमद्रुम योग होता है ॥ ७९ ॥
अथ केमद्रुमयोगापवादः ।
निशाकरे केन्द्रगते भृगौ वा जीवेक्षिते नैव दरिद्रयोगः ।
शुभान्विते वाऽशुभमध्यगेन्दौ जीवेक्षिते नैव दरिद्रयोगः ॥ ८० ॥
चन्द्रेऽतिमित्रनिजतुङ्गगृहांशकस्थे जीवेक्षिते यदि दरिद्रतया विहीनः ।
पूर्णे तनौ शुभयुते दिवि तुङ्गयाते जीवेक्षिते हिमकरे न भवेद्दरिद्रः ॥ ८१ ॥
इदानीमुक्तानां केमद्रुमयोगानां कदा भङ्गो भवतीत्याह—निशाकरे, चन्द्र इति श्लोक-
द्वयेन । निशाकरे = चन्द्रे, वा भृगौ = शुक्रे, केन्द्र-( १।४।७।१० भाव-) गते तस्मिन्
जीवने=गुरुणा, ईक्षिते = दृष्टे सति दरिद्रयोगो नैव भवति । अथ च शुभान्विते = शुभग्रहेण
सहिते, शुभमध्यगेन्दौ = शुभग्रहद्वयस्यैकैकर्क्षगस्य मध्ये विद्यमाने चन्द्रे, जीवेक्षिते = गुरुणा
दृष्टे दरिद्रयोगो नैव भवति । ईदृगलक्षणे पूर्वोक्तलक्षणव्याप्तावपि केमद्रुमयोगो न भवति ॥८०॥
अतिमित्र-निजतुङ्गगृहे वा तन्नवांशे गतवति चन्द्रे जीवेक्षिते यदि पूर्वोक्तलक्षणं स्यादपि
तथापि दरिद्रतया = केमद्रुमफलेन विहीनो भवति जातकः । पूर्णबिम्बे चन्द्रमसि शुभग्रहेण
संयुक्ते दिवि = दशमे भावे निजोच्च-( वृष ) गते जीवेक्षिते च दरिद्रो केमद्रुमफलवान् न
भवेज्जातक इति ॥ ८१ ॥
केमद्रुम योगके लक्षण होनेपर भी यदि चन्द्रमा वा शुक्र केन्द्रमें हो बृहस्पतिसे देखा
जाता हो तो दरिद्र ( केमद्रुम ) योग नहीं होता है । चन्द्रमा शुभ ग्रहसे युक्त हो वा
शुभग्रहोंके मध्यमें हो उसको बृहस्पति देखता हो तो दरिद्र योग नहीं होता है ॥ ८० ॥
चन्द्रमा अतिमित्रके गृहमें, अपनी उच्चराशिमें, अपने गृह या नवांश में हो उसे बृह-
स्पति देखता हो तो दरिद्रतासे हीन होता है अर्थात् केमद्रुमका भङ्ग होता है। पूर्ण चन्द्रमा