हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

पालकाप्यसंहितायां— [४. उत्तरस्थाने—
दद्यात्तु कृमिकोष्ठिभ्यः शीतवातापरिक्षपात् च ॥
मदक्षीणाश्च नागाश्च संज्ञा वै भिषजःप्रसे ॥ १२ ॥
अन्यत्र मूलजं दान्तं विषयं चाऽपि कृत्रिमम् ॥
अजीर्णमत्सङ्कुक्तमागाहं च प्रयोजयेत् ॥ १३ ॥
गजानामथवाऽश्वानां महिषाणां गवामपि ॥
नरादीनामथान्येषां सत्त्वानां सर्वदा हितम् ॥
एवमेतत्प्रयोक्तव्यं भिषजा सिद्धिमिच्छता ॥ १४ ॥
इत्येतदङ्गप विशेषतो वै प्रोक्तं मया सर्वमिदं हिताय ॥
संजीवनं चाग्निविवर्धनं च हितं गजानां लवणं यथावत् ॥ १५ ॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदे चतुर्थे उत्तरस्थाने लवणयोगो-
ऽध्याय एकोनत्रिंशः ॥ २९ ॥

---

अथ त्रिंशोऽध्यायः ।

---

पालकाप्यमुवाचाङ्गो रोमपादो महायशाः ॥
गुणा ये पांशुदानस्य प्रमाणस्य च ये गुणाः ॥ १ ॥
केषामदेयो देयो वा वारणानामुदाहृतः ॥
येषु कालेषु वा दत्तो गुणोपेतः स्मृतः सदा ॥ २ ॥
अथ पृष्टं यथोद्दिष्टं प्रोवाच मुनिसत्तमः ॥
निखिलेनाङ्गराजाय यथाशास्त्रविनिश्चयः ॥ ३ ॥
आरण्यो दम्यमानश्च दान्तश्चैव मतङ्गजः ॥
पुराणश्चेति विज्ञेयाश्चत्वारोऽमी विनिश्चयात् ॥ ४ ॥
आरण्यस्तु स विज्ञेयः स्कन्धहारेण (?) संयुतः ॥
वाक्याङ्कुशदण्डाभ्यां संज्ञां *योऽतीव बुध्यते ॥ ५ ॥
दम्यमानः स विज्ञेयो दम्यते यो महङ्गजः ॥
संग्रहैर्विप्रयुक्तश्च वध्यकश्चैव वारणः ॥ ६ ॥
वाक्याङ्कुशतोत्रेण क्रियां यः प्रतिपद्यते ॥
स दान्त इति मातङ्गो नृपकारेरुदाहृतम् ॥ ७ ॥

---

* 'यो नैव' इति भवेत् ।
१ क. सदा स्मृतः ।