हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

५५४ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ ३ उत्तरस्थाने—
प्राप्नोति । तस्माद्विविधाः शरीरदोषा भवन्ति, वातपित्तश्लेष्मणामन्योन्यविषम-
प्रयोगजनसामान्या(?)श्च कुञ्जराणाम् ।
तत्र श्लोकः—
दोषाधिको भवेद्व्याधिः सामान्या प्रकृतिर्भवेत् ।
तस्मात्प्रकृतयो न स्युर्दोषाधिक्येन दन्तिनाम् ॥
अथ यो हस्ती वातप्रकृतिस्तस्येमानि सत्त्वशरीरायूंषि लिङ्गानि वेदित-
व्यान्यि । यस्य हस्तिनः श्लेष्मस्यान्ते वर्षासु पित्ते प्रचीयमाने वातधातुर्बल-
वान्*•••••••••••••••• । लेलिह्यमानेष्वरण्येषु प्रक्षीयमाणयवसेषु क्षीणोदक-
तृणाशयेषु †•••••••••••••••• यवसोदकदिवसकरकिरणाभितापनादान-
विसरे काले †नागास्त्वङ्मूलपल्लवाहारैरल्पप्राणा भवन्त्यल्पशुक्राः । तथा दिव-
सकरकिरणाभिहतानामौषधीनामीषज्जलाधरसंछन्नानामुपयोगात्प्रण(न)ष्टप्रहन-
क्षत्रान्धकारमेघस्तनितनिर्घोषैर्विप्रसारङ्गविरूढं त्र्त्य्राच्छस्कृतिकुलमीषत्कुसुमित-
वनखण्डाचारामशीतपरुषपवनाकम्पनादम्लमधुराः सर्वौषध्यः कटुतिक्तरसप्राया
भवन्ति । तासां तरुणबलादीनां चोपयोगाद्वातो बलवान्भवति, तदा संजा-
तकामः करी धेनुकां यदि समापति तदा जाते प्रकृत्या वातिकस्तस्य
लक्षणानि सत्त्वशरीरबलवर्णतो भवन्ति । तद्यथाऽनवस्थितसत्त्वशरीरः,
स्पन्दनो भीरुश्चपलो लघुसंचारपनो नाध्वासमर्थः परिशुष्कस्रोताः स्थूलल-
ण्डनखानुचरणस्तब्धः परुषच्छविस्त्वधरोमाऽसुखश्वलचित्तावपमज्योताव-
*षमानसः प्रस••••••••मूत्रपुरीषस्तीव्रकामो धेनुकासु रूढदन्तवदन••••यनो
योऽल्परोमा ले••••••••लो परिभिन्नतलनखः सर्वकर्मसु विषमो विरूपाक्षो
बहुबहु••••••••ह्यश्रुद्वारयुक्तोऽलस्थायते च नित्यमनवस्थितचित्तश्चिरग्राह्यः
सततोत्सुकः क्षुत्पिपासासहः प्रत्यर्थवेचतीव (†भारसहो विवृतान्धि(स्थि)शिरास्ना-
युविद्धाङ्गः स वातप्रकृतिः । तस्योपचारं वक्ष्यामि••••••••प्रभूततैललवणमांस)-
रससत्प्रतीपानम् । यवसकवलकुवलयानि वातहितानि । सर्वदा मधुराम्ललवण-
रसोपयोगश्च प्रशस्तः ।
मधुरैर्लवणैरम्लैः स्नेहमांसरसान्वितैः ।१
वातिको••••वहार्यः स्यांद••••••••बलवान्गजः ॥

• आदर्शपुस्तकेषु त्रुटिचिह्नं न दृश्यते । † आदर्शेषु त्रुटिचिह्नं नास्ति।
• 'दानावसरे' इति भवेत् । †नागास्त्वन्मूल इति भवेत् ।
• 'विषमासनः' इति भवेत् । † धनुश्चिह्नान्तरगतः • पाठो नास्ति कपुस्तके ।
  १ क. यदा ।