हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

स्ताद्गात्रसंधयः । संघयोरधस्तात्क्षयौ । क्षययोरधस्तात्पृष्ठतो वहिः । तयोरधः
पुरस्तात्पिण्डिकौ । पिण्डकयोरधस्ताद्वेशाखौ । वेशाखयोरधस्ताज्जवभागौ ।
जबभागयोरधस्ताद्विशेषौ । विशेषयोरधस्तादुत्सङ्गौ । उत्सङ्गयोरधस्तात्प्रो-
त्साहौ । प्रोत्साहयोरधस्तात्पर्वेणी । पर्वेण्योरधस्तात्संधानभागौ । संदानभाग-
योरधः पश्चिपादौ । तयोरधः कूर्मौ । ततो दश नखाः । ततो दश नखविशि-
खाः, दश नखाग्राणि । ततो राज्यः । ततः पश्चात्पादयोर्दश नखाः । तेषा-
मुभौ पुरोनखौ । पुरोनखद्वयस्य प्रत्येकं बहिःपार्श्वे द्वौ सनखौ । अन्तःपार्श्वे नख-
श्रा(स्रा)वौ । तेषां चतुर्णां बहिःपार्श्वतश्चत्वारः पार्श्वे नखाः । इत्येवं नखा
विंशतिः । पार्श्वनखयोरुपरि बहिःपार्श्वेऽपराजयः । अन्तःपार्श्वे नखयोरुपरि
तलमोहौ । तलमोहयोरुपरि विक्षे । विक्षयोरुपरि पलिहस्तौ । पलिहस्ताभ्य-
न्तरे निवाहू । पलिहस्तयोरधस्तात्माकर्णौ *नवहौ । पलिहस्तयोरुपर्यप-
स्कारौ । अपस्कारयोरुपरि पाद्यौ । पाद्ययोरधस्ताद्गात्रग्रहो ॥
तत्र श्लोकः—
षडेते नवतिश्चैव प्रदेशा गात्रसंश्रिताः ॥
आसनात्प्रभृति †श्रीमन्ना तलात्परिकीर्तिताः ॥
काय आसनम् । आसनात्परो वंशः । वंशपार्श्वे तलपलौ । वंशादुपरि कुवंशः ।
कुवंशस्य मध्ये पश्चिमासनम् । पश्चिमासनात्परं त्र्यस्थि । तस्योभयपार्श्वयोरु-
त्कृष्टौ । अस्यः परो लाङ्गूलवंशः । पश्चिमवंश इत्येके । अपरवंश इत्यपरे ।
लाङ्गूलवंशस्याधस्ताल्लाङ्गूलसंधिः । लाङ्गूलसंधेरधस्तात्पेचकः । पेचकाधस्ता-
द्गुदः । पायुरित्येके । गुदाधस्तात्करीषस्रावः । कायस्य मध्ये कक्षाभागौ ।
कक्षाभागपार्श्वयोः करणौ । ततः पृष्ठतः पादौ पत्र प्रतिबद्धाः पर्युकाः । पक्ष-
योरुपर्यवतारौ । पक्षपश्चाद्भागयोः कुक्षी । कुक्षिमध्ये निष्कोसौ । ततः
संकोसौ । तयोरुपरि मृदुकुक्षी । वंशस्य पश्चाद्भागाश्रितौ पक्षसंधी । ततः पक्षयो-
रधस्तादायामकाण्डौ । तयोरधः कक्षौ । आयामकाण्डयोः पश्चादपरसंधिः ।
अपरसंधेरधस्तादनुसारी । तत्र आहृदयाज्जठरम् । जठरमध्ये कोशम् । कोशस्या-
ग्रतो नाभिः । तत एव हृदपादानुस्रुतान्तरं स्तनाः । तस्याः पार्श्वे स्तनौ ।
उत्कृष्टसंधयोरधस्तादुत्कृष्टसंधी इति ॥
तत्र श्लोकः—
* निवाह्वोः पलिहस्तयोरिति भवेत् । † 'श्रीमन्ना तलात्' इति भवेत् ।
१ ख. प्रोत्सयो° । २ क. प्रदेशे ।