हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

२१६ पालकाप्यमुनिविरचितो- [२ क्षुद्ररोगस्थाने-
यूषाणामन्यतमस्य यूषोः सर्वेषां वा यथोपपत्त्या यवागूर्दधिपिप्पलीमरिचसुर-
भीकृतान्स्नेहसस्वास्रा(?)पाययेद्धारणाम् । ततश्चैनं वाराहं वा रसं भूतैलैपयेत् ।
मात्रया जीर्णविशुद्धकोष्ठं भोजयेत् । अथास्य प्रवृत्तमूत्रस्य पुरीषयोर्हन्तुस्तम्भी
च भवति । प्रत्याख्येयः स्यादुत्पन्नारिष्टश्च वारणः । तस्मादग्निमिव वेश्मन्यु-
त्थितं सर्वयत्नैश्च शमयेत व्याधिमुक्तकर्णकम् ॥
तत्र श्लोकाः-
मेदःस्थाने स्थितः प्राणोऽपानो ॰॰॰॰ ॰॰॰॰स्थिसंस्थितः ।
समानो मांसमध्यस्थो व्यानो रेतसि संस्थितः ॥
उदानश्च भगवतु(?)मङ्कस्थाने व्यवस्थितः ।
प्राणविप्रतिपत्तौ तु दुःखोच्छ्वासो भवेद्विपः ॥
चित्तविभ्रममूर्च्छा च शीतोच्छ्वासस्तथैव च ।
लाला प्रवर्ततेऽत्यर्थं क्षयश्चैव तथा भवेत् ॥
वेदनातंश्च ॰॰॰॰ ॰॰॰॰जरे तथा श्वसिति वारणः ।
अवगण्डाश्च जायन्ते मूत्रसङ्गास्तथा परे ॥
शर्कराश्चैव जायन्ते तथा शुक्रनिरोधनम् ।
अप्रसृष्टस्य त्वस ॰॰॰॰ स्य तथा मूत्रपुरीषयोः ॥
समानस्यातिकोपेन भोजनं नाभिनन्दति ।
अग्निदुर्बलपांश्चैव वेदनातंश्च वारणः ॥
आनाहाश्चापि जायन्ते हृद्रोगाश्च महीपते ।
गुल्माश्चैव तु विज्ञेया देहवार्पि(?) तथाऽपरः ॥
कुराश्चैव तु विज्ञेया घोरा प्राणविनाशनः ।
व्यानविप्रतिपत्तौ तु धातुवैषम्यसंभवः ।
तस्याधिकं ॰॰॰॰ राश्चैव संभवन्ति क्षये तथा ॥
छवीदोषाश्च जायन्ते शोफा अपि तथा परे ।
एकाङ्गभङ्गस्तम्भश्च संकोचो भङ्ग एव वा ॥
समकं नयनं भेदः स्वेदो वमथुरेव च ।
अक्षिरोगाश्च जायन्ते ते तथोक्ता य एव च ॥
अपानश्चापि ॰॰॰॰ ॰॰॰॰ ॰॰॰॰ ॰॰॰॰ ससंभवस्तथा घनः ।
शूलं च गलगण्डं च ॰॰॰॰ ॰॰॰॰ ॰॰॰॰ ॰॰॰॰ ॰॰॰॰ ॰॰॰॰ ॰॰॰॰ ॥
॰॰॰ कद्वयेऽपि कु. १ स्तर° । २ क. °द्विसंस्थितः । ३ क. °क्वविरो° । ४ क.
यथोक्ता ।
करणाश्च° । ५ क.