हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

स्वेदाध्यायः ] हस्त्यायूर्वेदः । १३१
अथाष्टादशोऽध्यायः ।
भूयोऽङ्गराजः प्रोवाच पालकाप्यम्—'भगवन््ये त्विमे द्विरदपतयो वातश्ले-
ष्मविकारैः सगदामन्यास्तम्भाद्रोणीकावच्छन्नगात्रापरहस्तग्रहोत्कर्णकस्तम्भा-
दिभिः पीड्यन्ते बहुविधवेदनागुरुत्वादुश्चिकित्स्या दृश्यन्ते तेषामुपशमनाथं
कतिविधः स्वेदः, कः स्वेदोपचारः, तथा रक्तपित्तविकारे वक्रविकारेषु बहुवि-
धोपयोगाच्छीतक्रियाविधिश्चेह भगवता विकल्पिताः, तेषां कथमसम्यक्स्विन्ना-
तिस्रिन्नानां लक्षणं विज्ञेयं भवति । कथं स्वेद्याश्च हस्तिनो विज्ञेयाः । कः स्वेद-
कालः, के च ते स्वेदगुणाः । एतत्सर्वं भगवन्वक्तुमर्हसि ॥
ततः प्रोवाच भगवान्पालकाप्यः—इह खलु भो(ना)गानामनेकविधाः स्वेदाः ।
तद्यथा—वापीस्वेदः, भङ्कस्वेदः, शं(सं)करस्वेदः, फालस्वेदः, पिण्डस्वेदः, नाडी-
स्वेदः, स्नेहस्वेदः, पुरापस्वेदः, कूपस्वेदः, घटीस्वेदः, अस्थिस्वेदः, मांसस्वेदः,
मृत्तिकास्वेदश्चेति । तेषामुपचारं वक्ष्यामः ॥
तत्र वापीस्वेदः वापीमपि विधायाऽऽयामविस्तारैर्यथाहस्तिप्रमाणां सुखावतारां
दृढतरां खानयेत् । तामिष्टकाभिर्दृढतटीं कारयेत् । एतामच्छिद्रां बन्धयेत् । सुधो-
पलिप्तां कृत्वा तत्र तोयं प्रक्षिपेत् । संपूर्णतोयामग्निवर्णैश्च लोहगुडपाषाणैः पानीयं
तापयित्वा वारणं श्वयथुपीडितमवगाह्य पत्रभङ्गानेतान्प्रक्षिपेत् । अशोककरवी-
रवशिरवमुस्कानखण्डशः कल्पयित्वा शल्लकीश्वकनिर्गुण्डीमधुकवासन्तीबृहत्पं-
थुमतीपृष्टिपर्णीगोक्षुरकशोभाञ्जनकधुशिग्रै सुरसारोहीतकार्क बिल्वाग्रिमन्थवर्षा-
भूद्वपशतावरीकुवेराक्ष्यपेहिवातारलुककुलिङ्गाक्षीनीपासनधातकीकर्णिकारकपिर-
त्थास्फोताश्वकर्णनवमालिकापाटलाश्रीपर्णीखदिरारग्वधाटरूषक अजकर्णतर्कारी-
शौर्यकार्शमन्तकपलाशटिण्टु (तिन्दु)कानाम्, एवमादयो ये— चान्ये वातघ्ना वृक्ष
गणाः, तेषां च पत्रभङ्गैस्तिलपिष्टलवणकिण्वसंयुक्तैः सुखोष्णैर्वारणमभ्यज्य
वाप्यां परिषेचयेत् । ततो यथायोगं स्वेदयेत् । लोहगुडपाषाणांश्च भूयो भूयोऽ-
म्रिवर्णीन्कृत्वा स्विद्यमाने मातङ्गे वाप्यां प्रक्षिपेत् । तस्मादेष वापीस्वेदः ॥
एतानेव पत्रभङ्गानकपालभृष्टान्कृत्वा तत्र वालुकाः प्रक्षिपेत् । तत एवमेव
च पत्रभङ्गानकपालभृष्टवालुकागर्भान्सुखोष्णान्कृत्वा पाणिभ्यां पुनः पुनः परि-
मार्जयेत्स्वेदयेत् । ततोऽभ्यज्य सगदामन्योःकण्ठगलकपोलगात्रस्तम्भा न्य-
थायोगं वा लिप्त्वा भङ्कस्वेदेन स्वेदयेत् । तस्मादेष भङ्गस्वेदः कार्यः ॥
१ ग. °तदोषैर्विका°। २ क. °हुवे° । ३ ग. °तत्क्रिया° । ४ क. °मुसिर°।
५ क. °मम्बुक्ष्य वा° ।