हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

१७ शोफाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । १२९
श्वयथुस्तस्य नागस्य विसर्पति समन्ततः ।
अथवा नीलरक्ताभैः श्वेतैर्वाऽपि समन्ततः ॥
यवोदकप्रकाशैश्च साश्रा(स्रा)वैर्बहुवेदनैः ।
ततस्तला विशीर्यन्ते विकापार्ष्णिर्नखैः सह ॥
तमीदृगलक्षणं नागं भिषग्विद्याद्गतायुषम् ।
ऐष्टिकाप्रतिसंकाशः श्वयथुर्गुरुवेदनः ॥
*वङ्क्षणैरसिरन्धे च सोऽपि कष्टतरः स्मृतः ।
इति शोफाः समाख्याता ये न शक्याश्चिकित्सितुम् ॥
न तानुपचरेज्जाताञ्शोफान्दृष्ट्वा चिकित्सकः ।
अथ ²विलापनम् ॥
करवीरतगरकुष्ठकिरातकला³ङ्गलीगवेधुकशाल्मलीजाङ्गुलकपित्थाङ्कोल्लवि-
ल्वहरिद्राद्वयपुनर्नवामलककालौकाकादनावार्ण्टी⁴(ति)न्दुकभद्रदारुसरलरास्ना-
प्रियङ्गुशतपुष्पाभिष(:)कल्कपिष्टाभिर्बहलमनुलेपयेत् । एतैरेव सुखोष्णैः क्षार-
लवणकिण्वसंयुक्तैः पाचनभेदनानि योगवित्कुर्यात् । वर्धमानानां शोफानां यथा-
योगं चतुर्विधैः शस्त्रैर्व्रीहिमुखोत्पलपत्रकुठारकवत्सदनतैश्च रक्तमपनयेत्, जलू-
कालाम्बुशृङ्गैर्वा । शार्ङ्गेष्टाविडङ्गलवणचूर्णैश्च प्रतिचूर्णनं कारयेत् । वातकोपस-
मुत्थे पित्तसमुत्थे पिप्पलीसैन्धवलवणैः समभागसंयुक्तैः प्रतिचूर्णनं कारयेत् ।
विश्रा(स्रा)व्य चैनं घृतेन शतधौतेनाभ्यञ्जयेत् । कटुकरोहिणीमरिचलवण-
चूर्णैः सर्षपमिश्रैः कफात्मकमवचूर्णयेत् । एतैरेवौषधैर्यथोक्तैः सांन्निपातिकमु-
पाचरेत् ॥
तत्र श्लोकः-
करोति शिथिलं शोफं दोषं च समुदस्यति ।
दाहस्य चाऽऽयतिं हन्ति तस्मादु(द्र)क्तं प्रमोक्षयेत् ॥
अनेनोपक्रमेणैते शोफाः ५प्रशान्तिमुपगच्छन्ति । इत्येतेषु षट्सु शोफेषु
यथासात्म्यप्रकृतिदेशकालबलाबलं वयश्चावेक्ष्य शोणितमोक्षणं कुर्यात् ॥
शोणिते वर्धिते चैव बलं तेजश्च वर्धते ।
शोणिते क्षीयमाणे तु क्षीयन्ते सप्त धातवः ॥

• 'वङ्क्षणोरसि' इति स्यात् ।
  १ ख. इतिका० । २ ग. विलेपनम् । ३ क. ०लाद० । ४ क. ख.
  ०टिण्टूक० । ५ क. ०नेन प्रत्युपशोक० ।
  १७