हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

३६
हर्षचरितम्

भिनि मनोरंहसि गोलाङ्गूलकपोलकालकायलोम्नि नीलसिन्धुवारवर्णे
वाजिनि महति समारूढम्, उभयतः पर्याणपट्टश्लिष्टहस्ताभ्यामासन्नप-
रिचारकाभ्यां दोधूयमानधवलचामरिकायुगलम्, अग्रतः पठतो बन्दिनः
सुभाषितमुत्कण्टकितकपोलफलकेन लग्नकर्णोत्पलकेसरपद्मशकलेनेव
मुखशशिना भावयन्तम्, अनङ्गयुगावतारमिव दर्शयन्तम्, चन्द्रमयी-
मिव सृष्टिमुत्पादयन्तम्, विलासप्रायमिव जीवलोकं जनयन्तम्, अनु-
रागमर्यामिय सर्गान्तरमारचयन्तम्, शृङ्गारमयमिव दिवसमापादयन्तम्,
रागराज्यमिव प्रवर्तयन्तम्, आकर्षणामञ्जनमिव चक्षुषोः, वशीकरणम-
न्त्रमिव मनसः, स्वस्थावेशचूर्णमिवेन्द्रियाणाम्, असंतोषमिव कौतुकस्य,
सिद्धयोगमिव सौभाग्यस्य, पुनर्जन्मदिवसमिव मन्मथस्य, रसायनमिव
यौवनस्य, एकराज्यमिव रामणीयकस्य, कीर्तिस्तम्भमिव रूपस्य, मूल-
कोशमिव लावण्यस्य, पुण्यकर्मपरिणाममिव संसारस्य, प्रथमाङ्कुरमिव
कान्तिलतायाः, सर्गाभ्यासफलमिव प्रजापतेः, प्रतापमिव विश्रमस्य,
यशःप्रवाहमिव वैदग्ध्यस्य, अष्टादशवर्षदेशीयं युवानमद्राक्षीत् । vv

मध्य इत्यादौ । तस्य च मध्येऽष्टादशवर्षदेशीयं युवानमद्राक्षीदिति सम्बन्धः ।
क्षीरोदस्याप्यर्थचन्द्रादि सर्वं योज्यम् । छाया कान्तिर्वा । चक्रवालेम समूहेन ।
नितम्बशब्दो मुख्यार्थः । 'पश्चाग्नितम्बः स्त्रीकट्याः' इत्यमरः । ^२शिखण्डखण्डिका
चूडाभरणम् । प्रमृज्यमानेति । वर्तमानकालोऽत्र विवक्षितः । बकुलेत्यादिना निपी-
यमानात्तपतुह्यवस्तुनिर्देशः । कुन्तलः केशहस्तः, स एव स्तबकः । पुष्पस्तबकः
पुष्पसंघातः । सहजाऽकृत्रिमा, सहोत्पन्ना च । लक्ष्मीः शोभना, श्रीश्च । लावण्यमत्र
कान्तिः । अवष्टम्भो गर्वः । द्राघीयसा दीर्घतरेण । सहकारः सुगन्धद्रव्यभेदः सह-
कारफलेनैव क्रियते । पारिजातकोऽनेकद्रव्यसंस्कृतो मुखवासविशेषः, देववृक्षश्च ।
वसन्तश्चैवंविधेनैव मुखेन प्रारम्भेनोपलक्षितो भवति । रत्नत्रितयेन कृतं त्रिकोणक-
ण्टकाख्यं कर्णाभरणम् । मृगमदः कस्तूरिका । संदानितं बद्धम् । वेष्टितमित्यर्थः ।
कुचावत्र कान्तासंबन्धिनावेव चक्रवाकयुगलं तस्य कृते पुलिनसदृशम् । कोणः
पल्लवः । पृष्ठतः पश्चाद्भागे कक्ष्यायाः परिवलनादधिकस्रुतिरित्युक्तः । क्षिप्तो लम्ब-
मानः पल्लवो यस्य तत् । संवलनं संकोचनम् । हारीतः पक्षिभेदः । हरिता नीलेन ।
मकरमुखं जानुनोरुपरिभागः । उत्तम्भनं धारणम् । स्थासकश्चन्द्रकः । आयामो
दैर्घ्यम् । न केवलमायामं शुक्लत्वमप्युपहसन्तम् । धर्मयोरकनिर्देशोऽन्यसंविस्सा-

१. मार्गान्तरमानयन्तं । २. शाखंडेन्दुचूडामरणं.