हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

भ्यां पादपल्लवाभ्यां समुद्रासमाना, शिष्यद्वयेनेव पदक्रममुखरेण नूपुर-
युगलेन वाचालितचरणयुगला, धर्मनगरतोरणस्तम्भविभ्रमं बिभ्राणा
जङ्घाद्वितयं^१, सलीलमुक्तकुलहंसकुलकेलालापप्रलापिनि मेखलादाम्नि^३
विन्यस्तवामहस्तकिसलया, विद्वन्मानवनिवासलग्नेन गुणकलापेनेवाँ-
सावलम्बिना ब्रह्मसूत्रेण^५ पवित्रीकृतकाया, भास्वन्मध्यनायकमनेकमु-
क्तानुयातमपवर्गमार्गमिव हारमुद्वहन्ती, वदनप्रविष्टसर्वविद्यालक्तकरसेनेव
पाटलेन^७ स्फुरता दशनच्छदेन विराजमाना, संक्रान्तकमलासनकृष्णाजि-
नप्रतिमां मधुरगीताकर्णावतीर्णशशिहरिणामिव कपोलस्थलीं दधाना,
तिर्यक्सावर्त्तङ्गुभ्रमितैकभ्रूलता, श्रोत्रमेकं विस्वरश्रवणकलुषितं प्रक्षाल-
यन्तीवापाङ्गर्निगतेन लोचनाश्रुजलप्रवाहेणेतरश्रवणेन च विकसितसि-
तसिन्धुवारमञ्जरीजुषा हसतेव प्रकटितविद्यामदा, श्रुतिप्रणयिभिः प्रण-
वैरिव कर्णावतंसकुसुमधुकरकुलैरुपास्यमाना, सूक्ष्मविमलेन प्रज्ञाप्रता-
नेनेवांशुकनाच्छादितशरीरा^१३, वाङ्मयमिव निर्मलं दिक्षु दशनज्योत्स्ना-
लोकं विकिरन्ती^१४ देवी सरस्वती श्रुत्वा जहास ।
प्रकृत्येति । अन्यथा ब्रह्मसन्निधानेन कथमौहाक्षेपः । कथमौदृशोऽवकाश
इत्याह—महातपा इति । मुनिरित्यनेनास्य ज्ञानप्राधान्यात्तद्व्यतोऽशासनमतीवो-
पकारः। अत्रेस्तनय इति न केवलं महातपस्त्वेन यावदत्रितनयत्वेन ब्रह्मलोकप्राप्ति-
रस्य । ततस्तारापतेरित्यादिना तथाभूतपरमप्रजापतिसम्बन्धयोग्यत्वमस्याख्यायते।
द्वितीयेनेति तत्समत्वमुच्यते । कथं सामगानेऽप्यनवहित इत्याह—क्रोधान्ध इति ।
सर्वेष्वित्यादौ देवी सरस्वती श्रुत्वा जहासेति क्रियाप्रतिपत्तिरस्य मा भूदित्यु-
त्तमप्रकृतिरत्वादन्त्येत्याद्युक्तम् । अन्येन सह्ालापलीलाकथाक्रीडया । कुमारीति ।
कुमारित्वेनास्या [हास्यादिकं नानुचितमिति दर्शयति । भूषितेत्यनेन दर्शनीयत्व-
माह-पितामहमिति । सर्वप्राधान्यमनेनोक्तम् । निर्भर्त्सनं ताडनं तेन तदर्थं वा यत्ता-
डनं रोषाद्भूमिहननं तद्वशाच्च जातरागाभ्यामिव पादपल्लवाभ्यामित्यनेनारुणत्वं सौकु-
मार्यं चाह। अत एव गाढताडनेन रक्तत्वमुल्लेखितम् । ताडितो वा यं ताडितस्तत्तुल्यो

१. द्वितीयम् । २. कुलकल; कुलाकलापप्र । ३. धाम्नि । ४. नेवांशाव ।
५. सहजब्रह्म । ६. हारमुरसासमु । ७. पाटलेनेव च । ८. साममधुर; समम;
प्रतिबिम्बां मधुर । ९. सावर्णमु । १०. तीवाह्विनि । ११. सिन्दु ।
१२. संसक्तमधु; वतंसमधु । १३. तनुलता । १४. किरन्ती ।