हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

॥ श्रीः ॥
हर्षचरितम्
'संकेत' संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेतम्
प्रथम उच्छ्वासः
'नमस्तुङ्गशिरश्चुम्बिचन्द्रचामरचारवे ।
त्रैलोक्यनगरारम्भमूलस्तम्भाय शंभवे ॥ १ ॥
✤ संकेत: ✤
श्च्योतन्मदाम्बुभरनिर्भरचण्डगण्डशुण्डाग्रशौण्डपरिमण्डितभूरिभृङ्गान् ।
विघ्नानिवानवरतं चलगण्डतालैरुत्सारयन्नयति जातगुणो गणेशः ॥
शङ्करनामा कश्चिच्छ्रीमत्पुण्याकरात्मजो व्यलिखत् ।
शिष्टोपरोधवशतः सङ्केतं हर्षचरितस्य ॥
'सर्वकर्माणि कुर्वीत प्रणिपत्येष्टदेवताम्' इति शिष्टाचारमनुपालयन् 'अपारे
काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः । यथास्मै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते ॥' इति
काव्यलक्षणामपूर्वां सृष्टिं स्थिरां प्रवर्तयञ्छेोष कविः शिवं बहुशक्तियुतमपि नियत-
शक्त्यात्मकमेव स्तौति—नमस्तुङ्गेत्यादिना। न क्वचित्प्रणतो यो मूर्धा तत्स्पर्शी चन्द्र
एव सितबालतुल्यप्रभाप्रसरतया स्वेदादिविनाशाद्विशिष्टस्थानस्थितञ्च चामरम् ।
त्रैलोक्यमेव नानाभक्तिशोभित्वाद्नगरं तदारम्भे मूलस्तम्भः। नगरारम्भे हि मूलस्तम्भो
भवति । तत्र च पट्टबन्धादिविदुल्लेखणानन्तरमुद्धते पृष्ठदेशे चन्द्रतुल्यं श्वेतं चामरं
क्रियत इति स्थितिः । केचित्पुनः—त्रैलोक्यनगरस्यारम्भे मूलं मूलकारणं परमाणव-
स्तेषामुपामयेण मूलकारणत्वात्स्तम्भ इव । ते हि तद्द्वारात्कार्यमारभन्ते । तस्य
१. जीवानन्दपाठे प्रथमः श्लोकः—
चतुर्मुखमुखाम्भोजवनहंसवधूर्म्मम । मानसे रमतां नित्यं सर्वशुक्ला सरस्वती ॥