हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)
Harshacharitam of Banabhatta with Sanskrit & Hindi Commentary
महाकवि बाणभट्ट / पं. जगन्नाथ शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 397, कुल 506 में से
संदर्भ में पढ़ेंसप्तम उच्छ्वासः
अङ्गनवेदी वसुधा कुल्या जलधिः स्थली च पातालम् ।
वल्मीकश्च सुमेरुः कृतप्रतिज्ञस्य वीरस्य ॥१॥
धृतधनुषि बाहुशालिनि शैला न नमन्ति यत्तदाश्चर्यम् ।
रिपुसंज्ञकेषु गणना कैव वराकेषु काकेषु ॥२॥
अथ व्यतीतेषु च केषुचिद्दिवसेषु मौहूर्तिकमण्डलेन शतशः सुगणिते
सुप्रशस्तेऽहनि दत्ते चतसृणामपि दिशां विजययोग्ये दण्डयात्रालग्ने,
सलिलमोक्षविशारदैः शारदैरिवाम्भोधरैः कालधौतैः शातकौम्भैश्च कुम्भैः
स्नात्वा विरचय्य परमया भक्त्या भगवतो नीललोहितस्यार्चामुदर्चिषं
हुत्वा प्रदक्षिणावर्तशिखाकलापमाशुशुक्षणिं, दत्त्वा द्विजेभ्यो रत्नवन्ति
अङ्गनेत्यादिनोद्योगितां सूचयति । शूरा हि स्वशौर्यमात्रेणावर्जितत्रिभुवनाधि-
पत्याः, नतु तेषां सामग्र्यन्तरप्रयोजनम् । तथा चाह—‘कृतप्रयत्नस्य वीरस्य सर्वा
भूरङ्गनवेदी’त्यनःयासेनाक्रमणादनेनेदमपि प्रतिज्ञितम् । कदाचित्कश्चिद्ब्रूयादभि-
मानान्मोहाद्वेत्यं हर्षेण प्रतिज्ञातम् । अन्यथा गिरिगुहादौ पलायितं हर्षः कथं
परिभवेत् । कथं च बहुपालितामुर्वीमेको जयेदिति । तन्न । यतोऽङ्गनवेदीत्यादि ।
नन्वेवमपि तत्तुल्यो वीरो न भवेदित्याह—धृतेत्यादि ।
अथत्यादौ । भवनान्निर्जगामेति संबन्धः । मौहूर्तिका गणकाः । दण्डश्चतुरङ्ग-
बलम् । तस्य यात्रा गमनम् । तत्र लग्नो मेषादिस्तस्मिन् । विशारदैः प्रवीणैः,
शुक्लैश्र्व । कालधौतैः, कालवशेन धौतैश्च । शातकौम्भैः सौवर्णैः । नीललोहितोऽसि-
जब वीर पुरुष प्रतिज्ञा कर लेता है तब उसके सामने पृथिवी क्या है ? आँगन की एक
वेदी है, समुद्र क्या है ? एक पनाला मात्र है, पाताल क्या है ? एक स्थली है और सुमेरु
क्या है ? मिट्टी का ( कीटनिर्मित ) एक टीला मात्र है ।
बाहुवीर्यशाली वीर के धनुष उठा लेने पर पर्वत जो नहीं झुक जाते यही आश्चर्य होता
है, अन्यथा शत्रु नामधारी वराक कौवों की गणना ही क्या ?
कुछ दिन बीत गए । हर्ष के ज्योतिषियों ने बड़ी मेहनत से गणना करके शुभ मुहूर्त
निकाला और चारों दिशाओं की विजय के लिए दण्डयात्रा के योग्य लगन दे दिया ।
तब हर्ष ने शरत्कालीन मेघों के समान जल बरसाने वाले चाँदी और सोने के कुम्भों से
स्नान किया । भगवान् शंकर की परम भक्ति से पूजा की । दक्षिणावर्त शिखाओं की
प्रज्वलित अग्नि में हवन किया । रत्न से भरे हजारों चाँदी और सोने से भरे हजारों